Báo cáo Hiện trạng môi trường Việt Nam 2000

PhÇn III: C¸c vÊn ®Ò m«i tr-êng bøc b¸ch

ë viÖt nam

1.1.1. §iÒu kiÖn tù nhiªn

1. suy Tho¸i m«i tr-êng ®Êt

M-a víi c-êng ®é cao, ®Æc biÖt trªn ®Êt

®åi nói dèc, m-a tËp trung vµo mïa hÌ víi

trªn 20% lµ m-a rµo ®· g©y t×nh tr¹ng röa

tr«i ®Æc biÖt víi ®Êt cã kh¶ n¨ng chèng xãi

mßn yÕu (nh- ®Êt c¸t, c¸t pha, thÞt nhÑ líp

mÆt nghÌo mïn); th¶m thùc vËt tù nhiªn

th-a thít. Trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®íi Èm giã

mïa SiO₂, c¸c cation kiÒm trao ®æi vµ chÊt

dÔ tan bÞ röa tr«i, c¸c sesquioxyde ®-îc

tÝch lòy t-¬ng ®èi vµ tuyÖt ®èi. Trong ®iÒu

kiÖn nh- vËy ®a sè diÖn tÝch ®Êt cã ph¶n

øng chua, ®é no baz¬ thÊp, c©n b»ng dinh

d-ìng bÞ ph¸ vì nªn ®Êt nghÌo dinh

d-ìng. ChÊt h÷u c¬ suy tho¸i nhanh vµ bÞ

khãang hãa m¹nh. Qu¸ tr×nh phong hãa

diÔn ra nhanh, m¹nh; c¸c khãang nguyªn

sinh bÞ ph¸ hñy, h×nh thµnh c¸c khãang

thø sinh víi dung tÝch hÊp thu thÊp ë khÝ

hËu nhiÖt ®íi. NgËp óng, mÆn hãa, phÌn

hãa phæ biÕn ë ®ång b»ng (§ång b»ng

s«ng Hång, §ång b»ng s«ng Cöu Long vµ

vïng ven biÓn) hµng n¨m g©y ra sù mÊt

m¸t kh«ng l-êng hÕt.

Nh÷ng thay ®æi vÒ chÊt l-îng ®Êt ë ViÖt

Nam, cô thÓ lµ nh÷ng thay ®æi liªn quan

®Õn c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ ho¹t ®éng

tiªu cùc cña con ng-êi ®Òu g©y tho¸i hãa

m¹nh ®Õn m«i tr-êng ®Êt. §Êt bÞ tho¸i ho¸

lµ ®Êt cã ®é ph× nhiªu kÐm ®i vµ mÊt c©n

b»ng dinh d-ìng do bÞ röa tr«i, xãi mßn,

hoang ho¸, óng ngËp, tho¸i ho¸ h÷u c¬,

®Êt bÞ tr-ît lë. Nghiªm träng h¬n c¶ lµ t×nh

tr¹ng röa tr«i, xãi mßn, tho¸i ho¸ ho¸ häc

vµ vËt lý ®Êt, kh« h¹n vµ sa m¹c ho¸, phÌn

ho¸, mÆn ho¸, ngËp óng, « nhiÔm ®Êt do

ph¸t triÓn ®« thÞ vµ c«ng nghiÖp.

1.1. ¸p lùc

C¸c nguyªn nh©n tho¸i hãa ®Êt cã thÓ chia

ra do c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn, c¸c nguyªn

nh©n trùc tiÕp vµ c¸c nguyªn nh©n gi¸n

tiÕp (FAO, 1994).

T×nh tr¹ng kh« h¹n

còng rÊt phæ biÕn ë

mét sè vïng b¸n kh«

h¹n. C¸c ¶nh h-ëng

tiªu cùc vÒ tù nhiªn trªn

®©y lµm cho ®Êt mÊt

kh¶ n¨ng s¶n xuÊt, bÊt

chÊp sù can thiÖp cña

con ng-êi.

1.1.2.

C¸c

nguyªn

nh©n trùc tiÕp

NhiÒu ho¹t ®éng cña

con ng-êi trùc tiÕp gãp

phÇn lµm tho¸i hãa ®Êt.

Ruéng bËc thang (Hµ Giang)

¶nh: Xu©n Hµ

Cô thÓ lµ viÖc sö dông ®Êt n«ng nghiÖp

kh«ng hîp lý vµ l¹c hËu (®éc canh c©y

ng¾n ngµy trªn ®Êt ®åi nói dèc, ®èt n-¬ng

lµm rÉy), ph¸ rõng vµ thùc vËt tù nhiªn,

kh«ng ¸p dông c¸c gi¶i ph¸p chèng xãi

mßn, lu©n canh kh«ng hîp lý...

ViÖc chuyÓn d©n tõ ®ång b»ng lªn trung du

miÒn nói ®Ó khai hoang, më réng ®Êt n«ng

nghiÖp còng dÉn tíi viÖc ph¸ rõng vµ tho¸i

hãa ®Êt.

1.2. hiÖn tr¹ng

Do møc ®é che phñ b»ng thùc vËt tù nhiªn

bÞ suy gi¶m ë ®Êt ®åi nói ®· ®Èy m¹nh xãi

mßn do n-íc.

1.2.1. Quy m« cña sù tho¸i hãa ®Êt

Qua quan tr¾c nhiÒu n¨m cho thÊy: trªn

50% diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn cña c¶ n-íc

(3,2 triÖu ha ®Êt ®ång b»ng, 13 triÖu ha

®Êt ®åi nói) bÞ tho¸i ho¸. §Æc biÖt cÇn quan

t©m c¶i t¹o ®èi víi 0,82 triÖu ha ®Êt phÌn

n«ng, 0,54 triÖu ha ®Êt c¸t, 2,06 triÖu ha

®Êt x¸m b¹c mµu tho¸i hãa, 0,5 triÖu ha

®Êt xãi mßn m¹nh tr¬ sái ®¸, 0,24 triÖu ha

®Êt mÆn só vÑt ®-íc vµ mÆn nhiÒu, 0,47

triÖu ha ®Êt lÇy óng, 8 triÖu ha ®Êt tÇng

máng vïng ®åi nói.

Do sö dông n-íc t-íi chÊt l-îng kÐm. VÝ

dô sö dông n-íc nhiÔm mÆn, nhiÔm phÌn

®Ó t-íi ë mét vµi n¬i cña §ång b»ng s«ng

Cöu Long ®· lµm l©y lan mÆn vµ phÌn.

ViÖc khai th¸c n-íc mÆt qu¸ møc (®Ó t-íi,

sö dông cho c¸c thµnh phè, khu c«ng

nghiÖp) ®· lµm h¹ thÊp mùc n-íc s«ng ë

mét vµi n¬i vµ ®Èy m¹nh x©m nhËp n-íc

biÓn lµm mÆn hãa. NhiÒu tr-êng hîp n-íc

sau khi sö dông ®· bÞ « nhiÔm do c¸c hãa

chÊt dïng trong c©y n«ng nghiÖp vµ chÊt

th¶i sinh ho¹t g©y « nhiÔm ®Êt. C¸c ho¹t

®éng c«ng nghiÖp, x©y dùng c¬ së h¹ tÇng

vµ ®« thÞ hãa, chÊt th¶i sinh ho¹t, giao

th«ng ®Òu g©y « nhiÔm ®Êt.

VÒ chÊt l-îng quü ®Êt, nh÷ng sè liÖu ®iÒu

tra nghiªn cøu tõ nhiÒu n¨m qua cho thÊy:

tho¸i hãa lµ xu thÕ phæ biÕn ®èi víi nhiÒu

vïng réng lín, ®Æc biÖt lµ vïng ®åi nói, n¬i

tËp trung h¬n 3/4 quÜ ®Êt, n¬i c©n b»ng

sinh th¸i bÞ ph¸ vì nghiªm träng h¬n c¶ so

víi c¸c vïng kh¸c. Nh÷ng nç lùc c¶i t¹o

®Êt chØ míi ®¹t ®-îc trong ph¹m vi hÑp.

ViÖc l¹m dông c¬ giíi hãa vµ ®¸nh gi¸

thÊp vai trß sinh häc, sö dông m¸y canh

t¸c nÆng ®· ph¸ vì cÊu tróc líp ®Êt mÆt,

trong khi bãn ph©n kh«ng ®ñ.

1.2.2. C¸c lo¹i h×nh tho¸i hãa ®Êt

1.1.3. C¸c nguyªn nh©n gi¸n tiÕp

Xãi mßn

Do t×nh tr¹ng ®ãi nghÌo vµ ¸p lùc t¨ng

nhanh vÒ d©n sè, ®Æc biÖt lµ ë vïng miÒn

nói, lµm cho ng-êi d©n kh«ng cã kh¶ n¨ng

®Çu t- th©m canh sö dông ®Êt theo chiÒu

s©u, ¸p dông c«ng nghÖ tiÕn bé, n©ng cao

®é ph× nhiªu ®Êt vµ tæ chøc s¶n xuÊt bÒn

v÷ng. §iÓn h×nh cña tËp qu¸n canh t¸c

kh«ng hîp lý lµ du canh ë vïng ®åi, nói.

ViÖt Nam víi ®a sè ®Êt ®åi nói, ®Þa h×nh chia

c¾t m¹nh, m¹ng l-íi s«ng suèi dµy ®Æc,

s«ng ng¾n, tiÕt diÖn däc dèc, l-îng m-a lín

l¹i tËp trung vµo mïa hÌ, do ®ã xãi mßn cã

®iÒu kiÖn ho¹t ®éng m¹nh. Sù röa tr«i phô

thuéc vµo nhiÒu nh©n tè: l-îng m-a, ®é

dèc, thùc vËt, chiÒu dµi s-ên dèc, møc ®é

chia c¾t ®Þa h×nh, lo¹i ®Êt.

Nh÷ng cè g¾ng ®Èy m¹nh xuÊt khÈu dÉn

®Õn viÖc khuyÕn khÝch ph¸t triÓn nÒn n«ng

nghiÖp th-¬ng m¹i gãp phÇn ®Èy m¹nh

tho¸i hãa ®Êt. ThÝ dô, viÖc thay thÕ hÖ

thèng canh t¸c bÒn v÷ng b»ng ®éc canh vµ

th©m canh c©y ng¾n ngµy trªn quan ®iÓm

th-¬ng m¹i ®· ®Èy m¹nh tho¸i hãa ®Êt.

DiÖn tÝch ®Êt dèc cña ViÖt Nam ph©n bè

theo c¸c cÊp ®é dèc nh- sau:

3- 15^olµ

15- 25^olµ

> 25^olµ

7.142.000 ha

3.635.500 ha

13.136.800 ha

Khung 1.1 : MÊt ®Êt trªn ®Êt ®åi nói ViÖt Nam

¶nh h-ëng lín ®Õn xãi mßn trªn l·nh thæ miÒn nói vµ trung du ph¶i ®-îc quan t©m lµ chiÒu

dµi cña s-ên. V× ®é dµi cña s-ên lín, dßng ch¶y cµng m¹nh, n¨ng l-îng cµng lín, xãi mßn ®Êt

sÏ t¨ng. Trong nhiÒu tr-êng hîp, khi t¨ng chiÒu dµi cña s-ên lªn 2 lÇn th× tæn thÊt vÒ ®Êt sÏ

t¨ng lªn tõ 2- 7,5 lÇn, ®¹i bé phËn tõ 2- 4 lÇn.

Qua theo dâi ë T©y Nguyªn vµ Trung du, gÇn 60% dßng ch¶y cã thÓ h×nh thµnh qu¸ tr×nh xãi

mßn trong lóc m-a, l-îng m-a kh«ng Ýt h¬n 10 mm. Xãi mßn ®Êt cßn phô thuéc vµo kÝch

th-íc, lùc ®Ëp (®éng n¨ng) h¹t m-a. NÕu ®-êng kÝnh h¹t m-a lµ 1mm, th× tèc ®é cuèi cïng

3,8m/gi©y, ®éng n¨ng lóc ®ã t¨ng lªn hµng tr¨m lÇn, c-êng ®é xãi mßn còng t¨ng lªn hµng

chôc lÇn.

Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y th¶m thùc vËt che phñ bÞ tµn ph¸ xãi mßn r·nh ph¸t triÓn nhiÒu

h¬n. HiÖn t-îng sôt lë, tr-ît ®Êt trë nªn phæ biÕn võa lµm gi¶m diÖn tÝch ®Êt ®åi, võa thu hÑp

®Êt ruéng. Quan tr¾c ë 14 hîp t¸c x· thuéc VÜnh Phó, B¾c K¹n, Th¸i Nguyªn, Daklak cho

thÊy tØ lÖ mÊt ®Êt tíi 1- 2% n¨m.

Th¶m thùc vËt ¶nh h-ëng lín ®Õn xãi mßn ®Êt. Th¶m rõng vµ c©y trång cã ®é che phñ lín ®Òu

cã kh¶ n¨ng ®iÒu tiÕt dßng ch¶y khi m-a, h¹n chÕ xãi mßn.

Rõng, nhÊt lµ rõng ®Çu nguån cã kh¶ n¨ng trong viÖc b¶o vÖ ®Êt rÊt lín. Ph¸t triÓn rõng vµ c©y

l©u n¨m trªn ®Êt dèc lµ viÖc lµm cÊp b¸ch gãp phÇn BVMT ®Êt. VÝ dô cµ phª l©u n¨m, t¸n che

90- 96%, khi m-a dßng ch¶y chØ ®¹t ®-îc 2% vµ xãi mßn chØ kho¶ng 0,05 tÊn/ha; trªn th¶m

cã t¸n che 70-80%, dßng ch¶y chØ ®¹t ®-îc 12%, xãi mßn ®¹t 2,4 tÊn/ha, trong khi ®ã trªn

b·i khai hoang che phñ 10-15%, dßng ch¶y t¹o dßng ®¹t 62% vµ xãi mßn lín nhÊt lµ 223

tÊn/ha/n¨m. Cµ phª cã t¸n phñ kÝn mÆt ®Êt xãi mßn chØ cã 0,05-1 tÊn/ha/n¨m. Khi cµ phª 1

tuæi xen c©y che bãng, xãi mßn ®¹t 44-59 tÊn/ha/n¨m. Trªn ®Êt n-¬ng rÉy trång c©y hµng

n¨m cã tíi 250-300 tÊn ®Êt mµu mì bÞ cuèn tr«i trªn mçi ha/ n¨m.

KÕt qu¶ nghiªn cøu ë ViÖt Nam cho thÊy

trªn diÖn tÝch réng lín 22,95 triÖu hecta,

chiÕm 69,3% ®Êt tù nhiªn cña c¶ n-íc, xãi

mßn tiÒm n¨ng ®¹t 50-4500 tÊn/ha/n¨m.

MÊt ®Êt do xãi mßn tiÒm n¨ng trªn ®Êt dèc

-íc tÝnh 10,141 tØ tÊn/n¨m (trõ diÖn tÝch

®Êt bÞ mÊt d-íi 50 tÊn/ha/n¨m). Trªn thùc

tÕ mÊt ®Êt do xãi mßn trªn ®Êt dèc ë ViÖt

Nam -íc tÝnh kho¶ng 2 tØ tÊn/n¨m (H×nh

1.1, H×nh 1.2). V× ViÖt Nam hiÖn cã

kho¶ng 9,6 triÖu hecta rõng, l-îng ®Êt mÊt

ë ®©y gi¶m rÊt nhiÒu so víi ë ®Êt trèng,

®åi nói träc (theo -íc tÝnh cña nhiÒu nhµ

khoa häc ®Êt ViÖt Nam).

8 0

7 0

6 0

5 0

4 0

3 0

2 0

1 0

0

1 9 9 2

1 9 9 3

1 9 9 4

1 9 9 5

1 9 9 6

1 9 9 7

1 9 9 8

T 1

T 2

T 3

T 4

T 5

T 6

¤ trè n g

H×nh 1.1: L-îng ®Êt mÊt trªn ®Êt phiÕn th¹ch sÐt (L-¬ng S¬n, 1992-1998 (tÊn/ha)

Nguån: ViÖn Thæ nh-ìng N«ng ho¸ Quèc gia (NISF), 1999 [4]

16

14

12

10

8

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

6

4

2

0

T1

T2

T3

T4

T5

T6

¤

trèng

H×nh 1.2 : L-îng ®Êt mÊt trªn ®Êt bazan (§¾c L¾c 1992 - 1998 (tÊn/ha)

Nguån: ViÖn Thæ nh-ìng N«ng ho¸ Quèc gia, 1999 [4]

Trong h×nh 1.1 vµ 1.2 :

T1 - Canh t¸c truyÒn thèng (kiÓm tra);

T2 - Cµ phª - m-¬ng gi÷a hµng;

T3 - Cµ phª - t¹o bån quanh gèc;

T4 - Cµ phª xen ng« vô 1, l¹c vô 2;

T5 - Cµ phª xen muång hoa vµng lÉn cèt khÝ;

T6 - Cµ phª xen ®Ëu hång ®¸o;

¤ trèng - §Êt trèng träc.

KÕt qu¶ nghiªn cøu thùc nghiÖm cho phÐp -íc tÝnh sù tæn thÊt do xãi mßn trªn ®Êt dèc ë

ViÖt Nam nh- sau (B¶ng 1.1, H×nh 1.3):

B¶ng 1.1. ¶nh h-ëng cña yÕu tè khÝ hËu ®Õn xãi mßn

Th¶m c©y trång

L-îng m-a (mm)

Tæn thÊt vÒ ®Êt (T/ha/n¨m)

- §Êt trèng nói träc

2501

754

213.0

44.0

8.1

- §Êt trång cµ phª 3 tuæi

- §Êt trång cµ phª l©u n¨m

412

Nguån : NguyÔn Quang Mü, 1994 [1].

Tho¸i hãa hãa häc ®Êt

qu¶ tµn ph¸ cña chiÕn tranh lµ nh÷ng

nguyªn nh©n chñ yÕu thóc ®Èy qu¸ tr×nh

tho¸i hãa hãa lý ®Êt.

§iÒu kiÖn nhiÖt ®íi Èm ViÖt Nam cïng víi

®Æc ®iÓm ®Þa h×nh dèc, chia c¾t, th¶m thùc

vËt che phñ th-a thít vµ qu¸ tr×nh sö dông

®Êt kh«ng hîp lý (nhÊt lµ sö dông c¸c lo¹i

®Êt cã vÊn ®Ò); t×nh tr¹ng ®ãi nghÌo, hËu

Trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®íi Èm cña n-íc ta,

c-êng ®é phong hãa ®¸ mÑ rÊt m¹nh, t¸c

®éng röa tr«i vµ bèc h¬i xóc tiÕn qu¸ tr×nh

feralit, møc ®é kh«ng b·o hßa bazê cña

®Êt cao, tÝch lòy t-¬ng ®èi vµ tuyÖt ®èi

sesquoxyde. NhiÒu n¬i

Sù tho¸i hãa thÓ hiÖn rÊt râ ë c¸c chØ tiªu:

®Êt ngµy cµng chua h¬n; c¸c cation kiÒm,

®é no baz¬, dung tÝch hÊp thu gi¶m; hµm

l-îng mïn, c¸c chÊt dinh d-ìng tæng sè

vµ dÔ tiªu, ®a l-îng, trung l-îng vµ vi

h×nh thµnh kÕt von, ®¸

ong chÆt (tËp trung ë

vïng ®Êt gi¸p ®åi nói

cã mùc n-íc ngÇm

gÇn mÆt ®Êt). §a sè

®Êt ®åi nói trë nªn

nghÌo, chua, kh«,

r¾n. Mïn Ýt kh«ng ®ñ

®Ó b¶o vÖ keo ®Êt nªn

bÞ ph¸ hñy, tiÕp tôc

gi¶i phãng nh«m di

®éng lµm cho ®Êt

ngµy cµng chua. L©n

dÔ tiªu ®· Ýt l¹i bÞ gi÷

chÆt. Kali dÔ tiªu rÊt

nghÌo. §Êt ®á vµng

sau mét chu kú n-¬ng

Qua miÒn ®Êt kh¸t

rÉy, l-îng Al⁺⁺⁺®¹t

l-îng trong ®Êt ngµy cµng gi¶m. C©n b»ng

dinh d-ìng trong hÖ thèng ®Êt- c©y- m«i

tr-êng bÞ ph¸ vì; t¨ng nhiÒu ®éc tè nh-

tíi 50- 60mg/100g ®Êt ph¶i bá hãa

kh«ng trång trät ®-îc.

--

Fe, Mn, H₂S, SO₄, l©n bÞ cè ®Þnh.

H×nh 1.3: B¶n ®å s¬ bé ®¸nh gi¸ tiÒm n¨ng xãi mßn cña m-a ë miÒn B¾c

Khung 1.2. Tho¸i hãa hãa häc trªn ®Êt dèc ë mét sè vïng

Trung du, miÒn nói ViÖt Nam

KÕt qu¶ nghiªn cøu nhiÒu n¨m trªn ®Êt dèc cho thÊy ®Õn 60% diÖn tÝch chÞu t¸c ®éng röa tr«i.

L-îng ®Êt bÞ mÊt hµng n¨m tõ vµi chôc tÊn/ha trªn ®Êt rõng thø sinh vµ trång c©y l©u n¨m

tr-ëng thµnh ®Õn vµi tr¨m tÊn/ha trªn ®Êt trèng ®åi nói träc. L-îng ®Êt mÊt hµng n¨m trªn ®Êt

trång c©y ng¾n ngµy kh«ng cã c«ng tr×nh chèng xãi mßn tõ 50 ®Õn 100 tÊn/ha. L-îng ®Êt nµy

chøa kho¶ng 1 tÊn chÊt h÷u c¬, 150 kg ®¹m, l©n, kali tæng sè. Ph©n tÝch ®Êt høng ®-îc do röa

tr«i cho thÊy chóng chøa chñ yÕu lµ mïn, c¸c cÊp h¹t mÞn vµ chÊt dinh d-ìng víi hµm l-îng

cao h¬n líp ®Êt mÆt. Theo møc ®é nh¹y c¶m víi röa tr«i tõ dÔ ®Õn khã cã thÓ xÕp nh- sau:

Na>K>N>Mg>P.

Hµm l-îng c¸c nguyªn tè trung l-îng vµ vi l-îng trong ®Êt tho¸i hãa rÊt thÊp (d-íi 2mg/kg

®Êt). B»ng chøng cã thÓ thÊy thiÕu B vµ Mo cho c©y hä ®Ëu, thiÕu Mg ë ng«, døa, hå tiªu vµ

thiÕu Zn, B, S ®èi víi c©y cµ phª n¨ng suÊt cao.

Trªn ®Êt dèc tho¸i hãa ë Phó Thä, L©m §ång gi¸ trÞ pH ph©n tÝch n¨m 1999 ®· gi¶m ®i 0,2-

0,4 ®¬n vÞ, l©n dÔ tiªu gi¶m tõ 5-20mg/100g ®Êt vµ nh«m di ®éng t¨ng lªn 8-20mg/100g ®Êt

so víi n¨m 1994.

Kh« h¹n, sa m¹c hãa vµ tho¸i hãa lý häc

cña ®Êt

cöa s«ng, tíi c¸c ho¹t ®éng nh©n sinh vµ

c¸c d¹ng thiªn tai kÝch thÝch kh¸c (nh-

b·o, lôt, ®éng ®Êt, sãng thÇn...).

Sa m¹c hãa ®-îc coi lµ sù tho¸i hãa ®Êt

trong ®iÒu kiÖn kh« h¹n, b¸n kh« h¹n hay

vïng thiÕu Èm do c¸c nguyªn nh©n kh¸c

nhau hoÆc do sù thay ®æi vÒ khÝ hËu, hoÆc

do ho¹t ®éng cña con ng-êi. ChØ tiªu quan

träng ®Ó x¸c ®Þnh møc ®é sa m¹c hãa lµ tØ

lÖ l-îng m-a hµng n¨m so víi l-îng bèc

thãat h¬i tiÒm n¨ng trong giíi h¹n tõ 0,05

®Õn 0,65 (theo c«ng -íc cña Liªn hiÖp

quèc vÒ chèng sa m¹c hãa).

Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y t×nh tr¹ng ®Êt

tr-ît ngµy cµng phæ biÕn ë trung du miÒn

nói, nhÊt lµ vµo mïa m-a ®· lµm t¾c

nghÏn giao th«ng, c¶n trë c¸c ho¹t ®éng

kinh tÕ trong vïng.

Xãi lë bê s«ng, bê biÓn lµ mét trong

nh÷ng thiªn tai th-êng xuyªn g©y thiÖt h¹i

nghiªm träng vÒ diÖn tÝch ®Êt s¶n xuÊt, vÒ

ng-êi, vÒ cña vµ ®Æc biÖt g©y nªn nçi lo

l¾ng th-êng trùc cho nh©n d©n c¸c vïng

®ång b»ng ven biÓn ë ViÖt Nam.

HiÖn t-îng sa m¹c hãa thÓ hiÖn râ nhÊt

trªn ®Êt trèng ®åi nói träc (§T§NT) kh«ng

cßn líp phñ thùc vËt vµ ®Þa h×nh dèc, chia

c¾t, n¬i cã l-îng m-a thÊp : 700-800mm,

1500 mm/n¨m, l-îng bèc thãat h¬i tiÒm

n¨ng ®¹t 1000-1800 mm/n¨m (Ninh

ThuËn, B×nh ThuËn, Cheo Reo, S«ng M·,

Yªn Ch©u...).

MÆn hãa, phÌn hãa

Qu¸ tr×nh phÌn hãa, mÆn hãa phæ biÕn ë

vïng ®ång b»ng ven biÓn cña n-íc ta, ®Æc

biÖt lµ ë §ång b»ng s«ng Cöu Long. C¸c

qu¸ tr×nh nµy quan hÖ mËt thiÕt víi vÞ trÝ

®Þa lý, víi ®Þa h×nh, sù h×nh thµnh vµ vËn

®éng ph¸t triÓn cña c¸c nhãm ®Êt mÆn,

®Êt phÌn, víi ho¹t ®éng s«ng, biÓn vµ c¸c

ho¹t ®éng s¶n xuÊt trong vïng.

ë ViÖt Nam do hËu qu¶ cña viÖc chÆt ph¸

rõng, ®èt rõng bõa b·i, sö dông ®Êt kh«ng

bÒn v÷ng qua nhiÒu thÕ hÖ (du canh, du c-,

®éc canh, qu¶ng canh...) nªn ®Êt bÞ tho¸i

hãa nghiªm träng, nhiÒu n¬i mÊt kh¶ n¨ng

s¶n xuÊt vµ xu h-íng sa m¹c hãa ngµy

cµng ph¸t triÓn nhÊt lµ ë vïng §T§NT.

MÆn hãa : §Êt mÆn ë ViÖt Nam chñ yÕu

®-îc h×nh thµnh do bÞ ngËp n-íc mÆn

thñy triÒu hoÆc bÞ mÆn do n-íc m¹ch mÆn

di chuyÓn tõ d-íi lªn trªn mÆt ®Êt. Vµo

mïa kh« n-íc biÓn x©m nhËp s©u vµo ®Êt

liÒn lµm t¨ng diÖn tÝch ®Êt mÆn. ViÖc ®µo

kªnh, m-¬ng dÉn n-íc mÆn vµo ®ång,

khoÐt s©u mÆt ruéng ®Ó nu«i t«m c¸ còng

gãp phÇn lµm t¨ng diÖn tÝch ®Êt mÆn vµ

møc ®é mÆn trong ®Êt. Mét sè vïng chØ bÞ

¶nh h-ëng do m¹ch n-íc mÆn gÇn mÆt

®Êt, nh-ng viÖc thay c©y trång n-íc b»ng

c©y trång c¹n ®· t¹o ®iÒu kiÖn ®Èy m¹nh

qu¸ tr×nh bèc thãat h¬i n-íc vµ ®Êt tÇng

mÆt bÞ mÆn h¬n. Mét sè n¬i do thiÕu n-íc

ngät ®· dïng n-íc mÆn hoÆc n-íc lî ®Ó

t-íi cho vïng ®Êt kh«ng bÞ mÆn ®· lµm l©y

lan vµ më réng diÖn tÝch ®Êt mÆn.

Ph¸ hñy cÊu tróc tÇng canh t¸c lµ hËu qu¶

cña viÖc l¹m dông c¬ giíi vµ canh t¸c

kh«ng b¶o vÖ ®Êt.§Êt ®åi nói hiÖn nay hÇu

hÕt cã tÇng Ao rÊt máng hoÆc hoµn toµn

bÞ röa tr«i líp mÆt, kÓ c¶ ®Êt ®á bazan vµ

®Êt ®á ®¸ v«i ®Òu bÞ nghÌo mïn vµ sÐt.

T×nh tr¹ng kh« h¹n, sa m¹c hãa, tho¸i hãa

lý häc ®Êt ®Æc biÖt nghiªm träng vµ thÓ

hiÖn râ nÐt nhÊt trªn ®Êt ®åi nói dèc, tÇng

máng

§Êt tr-ît, xãi lë bê s«ng, bê biÓn

Xãi lë bê s«ng, bê biÓn thùc chÊt lµ sù

biÕn ®æi m«i tr-êng ®Þa chÊt, cã liªn quan

®Õn nhiÒu qu¸ tr×nh néi- ngo¹i ®Þa ®éng

lùc, tíi thñy triÒu, tíi c¸c cÊu tróc ®-êng

bê vµ ®íi bê, tíi dßng ch¶y s«ng vµ vïng

PhÌn hãa : Vïng ®Êt phÌn th-êng n»m ë

®Þa h×nh thÊp, tròng vµ s©u trong ®Êt liÒn

h¬n vïng ®Êt mÆn, hoÆc n»m xen kÏ víi

c¸c lo¹i ®Êt mÆn hoÆc ®Êt kh«ng mÆn.

xuèng ®Þa h×nh thÊp vµ ®æ xuèng s«ng.

N-íc s«ng, suèi d©ng cao ch¶y trµn vµo

®ång ruéng, do kh«ng tiªu thãat kÞp ®·

lµm ngËp óng hµng triÖu ha.

Theo dâi biÕn ®éng diÖn tÝch ®Êt mÆn, ®Êt

phÌn trong c¶ n-íc vµ ë c¸c vïng tõ 1980

®Õn 1999 cho thÊy : DiÖn tÝch ®Êt mÆn

trong c¶ n-íc ®· gi¶m tõ 991.202 ha

(1980) xuèng 959.700 ha (1999). Nh-

vËy trong thêi gian 20 n¨m diÖn tÝch ®Êt

mÆn chØ gi¶m 31.502 ha, tøc 3,2% so víi

diÖn tÝch ®Êt mÆn n¨m 1980. DiÖn tÝch ®Êt

mÆn gi¶m ë c¸c vïng: §«ng Nam bé,

Duyªn H¶i Nam Trung bé, Khu 4 cò vµ

t¨ng ë c¸c vïng : §ång b»ng s«ng Cöu

Long, Duyªn H¶i B¾c bé vµ §ång b»ng

s«ng Hång.

¤ nhiÔm :

Nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu g©y « nhiÔm

®Êt ë n-íc ta lµ :

1/ Søc Ðp t¨ng d©n sè ®ßi hái l-¬ng thùc

thùc phÈm ngµy cµng nhiÒu vµ con ng-êi

ph¶i ¸p dông nh÷ng biÖn ph¸p ®Ó t¨ng

c-êng khai th¸c ®é ph× ®Êt. C¸c biÖn ph¸p

phæ biÕn lµ :

▪

T¨ng c-êng sö dông c¸c chÊt hãa häc

trong n«ng l©m nghiÖp nh- ph©n bãn,

thuèc trõ s©u, diÖt cá.

Sö dông c¸c chÊt ®iÒu khiÓn sinh

tr-ëng ®Ó gi¶m bít sù thÊt tho¸t mïa

mµng vµ thuËn lîi cho thu ho¹ch.

Më réng m¹ng l-íi t-íi, tiªu.

DiÖn tÝch ®Êt phÌn cña c¶ n-íc gi¶m ®¸ng

kÓ sau 20 n¨m tõ 2.140.306 ha (1980)

xuèng cßn 1.826.400 ha (1999). DiÖn

tÝch nhãm ®Êt nµy gi¶m ®¸ng kÓ ë §ång

b»ng s«ng Cöu Long vµ gi¶m Ýt ë Duyªn

h¶i B¾c bé vµ §ång b»ng s«ng Hång. Tr¸i

l¹i diÖn tÝch ®Êt phÌn t¨ng ë Khu Bèn cò,

Duyªn h¶i Nam Trung bé.

2/ Ph¸t triÓn c«ng nghiÖp hãa vµ ®« thÞ

hãa trong ®iÒu kiÖn ®Çu t- cã h¹n vµ thiÕu

qui ho¹ch qu¶n lý m«i tr-êng ®· g©y «

nhiÔm c¸c vïng ven ®« thÞ, nhµ m¸y vµ

KCN. T¸c nh©n g©y « nhiÔm chÝnh lµ c¸c

chÊt th¶i khÝ, n-íc vµ r¾n cã nguån gèc

kh¸c nhau cña ®« thÞ vµ c«ng nghiÖp.

LÇy hãa, ngËp lò vµ ngËp óng

Qu¸ tr×nh lÇy hãa ph¸t triÓn ë c¸c « tròng

hoÆc ®ång lÇy vïng ®ång b»ng vµ ven biÓn

vµ ë c¸c thung lòng khÐp kÝn vïng trung

du, miÒn nói.

3/ ChÊt ®éc hãa häc do Mü r¶i ë ViÖt

Nam trong chiÕn tranh ®· g©y « nhiÔm

m«i tr-êng ®Êt ë nhiÒu ®Þa ph-¬ng miÒn

Nam ViÖt Nam.

ë ViÖt Nam ®Êt lÇy vµ gê l©y m¹nh cã

diÖn tÝch 1.967.123 ha. Trong ®ã: §ång

b»ng s«ng Hång 218.700 ha, §«ng B¾c

190.862 ha, Khu Bèn cò: 69.395 ha,

Duyªn H¶i miÒn Trung: 43.968 ha, T©y

Nguyªn: 6.171 ha, §«ng Nam bé: 67.641

ha, §ång b»ng s«ng Cöu Long:

1.370.373 ha.

C¸c lo¹i « nhiÔm

* ¤ nhiÔm ®Êt do sö dông ph©n hãa häc:

ë ViÖt Nam 80% ph©n bãn hãa häc dµnh

cho lóa. L-îng NPK bãn cßn thÊp, ®Êt l¹i

nghÌo dinh d-ìng. N¨m 1997 ®· bãn

126,1 kg NPK cho 1 ha gieo trång, xÊp xØ

møc trung b×nh cña thÕ giíi, nh-ng so víi

Hµn Quèc, NhËt, Trung Quèc cßn thÊp

h¬n nhiÒu. Tuy nhiªn còng cÇn quan t©m

ë mét sè vïng th©m canh t¨ng vô cao.

T×nh tr¹ng hãa chua ë tÇng ®Êt canh t¸c lµ

Qu¸ tr×nh ngËp lò, ngËp óng còng rÊt phæ

biÕn vµ x¶y ra th-êng xuyªn ë n-íc ta vµo

mïa m-a b·o. Do m-a b·o tËp trung vµo

mïa hÌ víi c-êng ®é trªn 200 mm/ngµy,

n-íc tõ vïng ®åi nói dèc víi th¶m thùc vËt

che phñ th-a thít ch¶y µo ¹t xuèng c¸c

dßng s«ng, dßng suèi. ë ®ång b»ng n-íc

m-a còng ch¶y trµn tõ yÕu tè ®Þa h×nh cao

phæ biÕn, do nguyªn nh©n röa tr«i vµ sö

dông nhiÒu ph©n bãn cã tÝnh chua. Theo

kÕt qu¶ ®iÒu tra cña Bé y tÕ : n-íc cña

20% sè giÕng khoan ven biÓn chøa NO₃

®Õn 10 mg/lit.

▪

§Êt cã ®é ph× nhiªu rÊt thÊp vµ tÇng

®Êt rÊt máng chiÕm 9 triÖu ha.

§Êt kh« h¹n chiÕm 3 triÖu ha.

§Êt bÞ phÌn hãa, mÆn hãa m¹nh

chiÕm 1,9 triÖu ha.

▪

-

* ¤ nhiÔm ®Êt do sö dông thuèc trõ s©u,

diÖt cá :

1.3. T¸c ®éng

HËu qu¶ quan träng nhÊt cña tho¸i hãa ®Êt

ë ViÖt Nam lµ mÊt kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña

®Êt. Nh÷ng hËu qu¶ xÊu nhÊt cña tho¸i

hãa ®Êt lµ sù c¹n kiÖt tµi nguyªn ®éng,

thùc vËt vµ gi¶m ®Êt n«ng nghiÖp trªn ®Çu

ng-êi ®Õn møc b¸o ®éng (H×nh 1.1). Theo

-íc tÝnh, sù mÊt m¸t g©y ra do xãi mßn vµ

röa tr«i, chiÕm h¬n mét nöa nh÷ng mÊt

m¸t g©y ra do mÆn hãa, phÌn hãa, kh«

h¹n vµ ngËp óng vµ do suy gi¶m ®é ph×

nhiªu ®Êt mÊt phÇn cßn l¹i

Thuèc b¶o vÖ thùc vËt ®-îc sö dông ë ViÖt

Nam trong nh÷ng n¨m qua thuéc 4 nhãm

chÝnh : Clo h÷u c¬, l©n h÷u c¬, carbamate

vµ pyrethroid, trong ®ã thuèc nhãm l©n

h÷u c¬ chiÕm 60%. Khèi l-îng thuèc b¶o

vÖ thùc vËt ë ViÖt Nam kh«ng nhiÒu, tÝnh

b×nh qu©n trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®¹t

0,3- 0,7 kg ho¹t chÊt/ha.

* ¤ nhiÔm ®Êt do chÊt th¶i vµ n-íc th¶i ®«

thÞ vµ khu c«ng nghiÖp :

Nh÷ng thiÖt h¹i g©y ra do ngËp lò vµ ngËp

óng lµ rÊt nghiªm träng ®èi víi con ng-êi

vµ tµi nguyªn thiªn nhiªn. ThÝ dô, hai c¬n

lò cuèi n¨m 1999 xÈy ra ë Nam Trung bé

®· lµm chÕt 711 ng-êi; thiÖt h¹i vÒ kinh tÕ

trªn 235 triÖu ®« la; n-íc cuèn tr«i hµng

triÖu tÊn ®Êt tõ vïng ®åi nói xuèng s«ng,

suèi vµ ®æ ra biÓn.

C¸c kh¶o s¸t vÒ « nhiÔm cña n-íc vµ trÇm

tÝch th¶i cña mét sè thµnh phè vµ KCN (vÝ

dô vïng néi vµ ngo¹i « thµnh phè Hå ChÝ

Minh vµ Hµ Néi ) cho phÐp nhËn ®Þnh :

N-íc th¶i vµ trÇm tÝch mét sè kªnh r¹ch,

®o¹n s«ng cã dÊu hiÖu tÝch tô mét sè kim

lo¹i nÆng nh- arsen (As), cadmun (Cd),

crom (Cr), ch× (Pb), ®ång (Cu), thñy ng©n

(Hg), molybden (Mo), nikel (Ni), b¹c (Ag),

zÏm (Zn), s¾t (Fe), nh«m (Al), mangan (Mn)

víi sè l-îng ®¸ng l-u ý. L-îng khuÈn coli,

oxy hßa tan, «xy hãa häc (COD), «xy sinh

hãa (BOD₅) còng gÇn ng-ìng b¸o ®éng.

H¹n h¸n trùc tiÕp ¶nh h-ëng ®Õn ®é Èm

vµ chÕ ®é nhiÖt trong ®Êt, sù h×nh thµnh vµ

ph©n huû chÊt h÷u c¬, thay ®æi cÊu tróc

®oµn l¹p ®Êt vµ c¸c tæ hîp h÷u kho¸ng

cña ®Êt. Nã t¸c ®éng nghiªm träng ®Õn sù

tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña céng ®ång do ph¸

vì §DSH, gi¶m ho¹t tÝnh sinh häc vµ lµm

ngõng trÖ kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña ®Êt.

* ¤ nhiÔm ®Êt do chÊt ®éc hãa häc :

Thuèc diÖt cá, lµm rông l¸ trong chiÕn

tranh ®· g©y hËu qu¶ l©u dµi ®Õn con

ng-êi, tù nhiªn vµ m«i tr-êng ®Êt trªn diÖn

tÝch ®Êt rõng vµ ®Êt canh t¸c réng lín ë

miÒn Nam ViÖt Nam.

MÆn hãa vµ phÌn hãa còng lµ nh÷ng ®e

do¹ chñ yÕu cho sù ph¸t triÓn n«ng nghiÖp

bÒn v÷ng trªn diÖn tÝch kho¶ng 3 triÖu

hecta, cô thÓ lµ ë ®ång b»ng s«ng Cöu

Long, duyªn h¶i B¾c bé vµ miÒn Trung

ViÖt Nam.

1.2.3. DiÖn tÝch ®Êt bÞ tho¸i hãa nghiªm

träng (nh÷ng ®iÓm nãng)

Theo -íc tÝnh, mÊt m¸t do canh t¸c n-¬ng

r·y vµ qu¶ng canh ë ViÖt Nam (trong diÖn

tÝch 2,6 triÖu ha) kh«ng d-íi 700 triÖu ®«

la so víi diÖn tÝch nh- vËy kh«ng bÞ tho¸i

hãa.

▪

§Êt bÞ xãi mßn, röa tr«i m¹nh, chua

nhiÒu chiÕm 16,7 triÖu ha.

* Thùc hiÖn giao ®Êt, giao rõng, giao

quyÒn sö dông ®Êt æn ®Þnh, l©u dµi cho

d©n, lµm cho mçi m¶nh ®Êt ®Òu cã chñ

thùc sù. ChÝnh phñ ViÖt Nam t¹o m«i

tr-êng thuËn lîi gióp ®ì n«ng d©n æn ®Þnh

1.4. §¸p øng

C¸c chÝnh s¸ch hiÖn hµnh

* §Ó chèng tho¸i

hãa ®Êt, ChÝnh

phñ ViÖt Nam

®· cã nhiÒu cè

g¾ng trong viÖc

thu thËp d÷ liÖu,

qu¶n lý, h×nh

thµnh vµ thùc

hiÖn c¸c chÝnh

s¸ch, c¸c kÕ

ho¹ch,

c¸c

ch-¬ng tr×nh vµ

dù ¸n thÝch hîp.

C¸c gi¶i ph¸p

quan träng ®·

®-îc ¸p dông lµ

b¶o vÖ ®Êt vµ

n-íc; c¶i t¹o ®Êt

ngËp n-íc, ®Êt

§Êt n«ng nghiÖp (¶nh: Gerry Gonmez – Birdlife)

mÆn vµ phÌn;

s¶n xuÊt ë vïng ®åi nói b»ng c¸ch cho vay

vèn trung h¹n vµ dµi h¹n

ph¸t triÓn vµ qu¶n lý rõng, phôc håi ®é ph×

nhiªu trªn §T§NT vµ trªn ®Êt canh t¸c

b»ng viÖc ¸p dông c¸c gi¶i ph¸p tæng hîp

vµ thÝch hîp (bËc thang, canh t¸c theo

®-êng ®ång møc, ®µo m-¬ng, ®¾p bê,

trång hµng rµo c©y ph©n xanh, canh t¸c

b¨ng, hµng, trång xen, trång gèi, lµm ®Êt

tèi thiÓu trªn ®Êt dèc, th©m canh vµ ®a

d¹ng hãa c©y trång ë ®ång b»ng...)

* NhiÒu ch-¬ng tr×nh quèc tÕ vµ khu vùc

liªn quan ®Õn chèng tho¸i hãa ®Êt ®ang

®-îc ¸p dông nh-: ch-¬ng tr×nh nghiªn

cøu vµ qu¶n lý ®Êt dèc; qu¶n lý ®Êt ngËp

n-íc vµ tµi nguyªn ven biÓn; qu¶n lý l-u

vùc; phôc håi rõng vµ §T§NT. Mét sè kÕ

ho¹ch hµnh ®éng quèc tÕ liªn quan ®Õn

chèng tho¸i hãa ®Êt còng ®-îc ¸p dông.

Tuy nhiªn, hiÖn nay viÖc ®Çu t- cho qu¶n

lý, ®¸nh gi¸ c¸c ch-¬ng tr×nh kÕ ho¹ch nãi

trªn cßn rÊt h¹n chÕ, -íc tÝnh kho¶ng 0,5

triÖu ®«la/n¨m.

ChÝnh phñ ViÖt Nam ®ang ¸p dông c¸c

chÝnh s¸ch vµ ch-¬ng tr×nh chèng tho¸i

hãa ®Êt. Bao gåm: Ch-¬ng tr×nh trång

rõng sè 327, 52D vÒ sö dông hîp lý tµi

nguyªn thiªn nhiªn vµ BVMT, n«ng l©m

kÕt hîp, ph¸t triÓn c©y l©u n¨m trªn ®Êt

dèc, an toµn l-¬ng thùc vµ c¸c ch-¬ng

tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ hé n«ng d©n. C¸c

ch-¬ng tr×nh qu¶n lý l-u vùc còng ®· ®-îc

¸p dông ë ViÖt Nam ë møc qu¶ng canh.

cÊp ®· gãp phÇn vµo viÖc canh t¸c bÒn

v÷ng trªn ®Êt dèc n¬i m«i tr-êng sinh th¸i

bÞ tho¸i hãa nghiªm träng.

* C¸c chÝnh s¸ch vÒ gi¸o dôc m«i tr-êng

®-îc c¸c c¬ quan qu¶n lý m«i tr-êng cña

nhµ n-íc vµ mét sè ®Þa ph-¬ng thùc hiÖn

ë mét sè thµnh phè, tØnh vµ c¬ së.

* §Ó ®¸nh gi¸ vµ chèng tho¸i hãa ®Êt cã

hiÖu qu¶ trong ®iÒu kiÖn tho¸i hãa nghiªm

träng vÒ sinh th¸i vµ m«i tr-êng ë vïng

®åi nói ViÖt Nam, viÖc thu thËp d÷ liÖu vµ

qu¶n lý m«i tr-êng cÇn ®-îc ®Èy m¹nh. V×

vËy, mét sè tæ chøc qu¶n lý m«i tr-êng vµ

tr¹m quan tr¾c m«i tr-êng ë trung -¬ng vµ

®Þa ph-¬ng ®· ®-îc thiÕt lËp.

cÇu ngµy cµng t¨ng cña viÖc sö dông

®Êt l©u bÒn.

▪

Qu¶n lý tèt c¸c hÖ thèng n«ng nghiÖp

nh»m ®¶m b¶o cã s¶n phÈm tèi ®a vÒ

®Êt.

§¶m b¶o viÖc sö dông tµi nguyªn rõng

hîp lý, tháa m·n nhu cÇu vÒ th-¬ng

lµm tho¸i hãa ®Êt vµ mÊt nguån n-íc.

Ph¸t triÓn c¸c h×nh thøc vÒ së h÷u ®Êt,

®¨ng ký sö dông ®Êt, c¸c th«ng tin vÒ

®Êt vµ qu¶n lý ®Êt ®ai.

* Mét sè tæ chøc tù nguyÖn vµ phi chÝnh

phñ ë ViÖt Nam ®ang tham gia thùc hiÖn

c¸c chÝnh s¸ch, kÕ ho¹ch, ch-¬ng tr×nh vµ

dù ¸n liªn ®Õn chèng tho¸i hãa ®Êt.

* HiÖn nay, mét sè chÝnh s¸ch x· héi vÒ

chèng tho¸i hãa ®Êt còng ®ang ®-îc thùc

hiÖn. ThÝ dô c¸c chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch

§T§NT, qu¶n lý ®Êt ngËp n-íc th«ng qua

sù trî gióp vÒ tµi chÝnh cña nhµ n-íc

▪

Tæ chøc c¸c khãa ®µo t¹o, tham quan

®Ó trao ®æi kinh nghiÖm vÒ sö dông ®Êt

nghÖ, qu¶n lý vµ h-íng dÉn thùc hiÖn.

Nh÷ng tån t¹i vÒ chÝnh s¸ch

Chèng tho¸i hãa ®Êt ë ViÖt Nam trong

®iÒu kiÖn suy tho¸i nghiªm träng vÒ m«i

tr-êng sinh th¸i lµ nhiÖm vô kh«ng dÔ

dµng. V× vËy, mét sè chÝnh s¸ch hiÖn hµnh

vÒ h¹n chÕ canh t¸c n-¬ng rÉy, ®iÒu hßa

qu¶n lý l-u vùc vµ ®Êt ngËp n-íc, ¸p dông

c¸c hÖ thèng canh t¸c tiÕn bé, míi chØ cã

hiÖu lùc trªn diÖn hÑp. NhiÒu gi¶i ph¸p cô

thÓ vÒ thu thËp d÷ liÖu vµ qu¶n lý, h×nh

thµnh vµ thùc hiÖn c¸c kÕ ho¹ch, ch-¬ng

tr×nh vµ dù ¸n ch-a ®-îc ®Ò xuÊt vµ triÓn

khai. C¸c chÝnh s¸ch quèc gia -u tiªn

trong viÖc tæ chøc sö dông ®Êt bÒn v÷ng

ch-a g¾n bã chÆt chÏ víi c¸c kÕ ho¹ch

hµnh ®éng quèc tÕ.

* Mét sè gi¶i ph¸p chèng tho¸i hãa ®Êt cô

thÓ :

▪

¸p dông tæng hîp c¸c biÖn ph¸p sinh

hiÖu qu¶.

▪

Qu¶n lý l-u vùc ®Ó b¶o vÖ ®Êt vµ n-íc,

th¸i vµ t¸c ®éng lÉn nhau gi÷a vïng

®ång b»ng vµ miÒn nói.

s¶n...) cã gi¸ trÞ kinh tÕ, th-¬ng m¹i

cao ë vïng ®Êt dèc...®Ó Ýt xíi x¸o ®Êt

vµ ¸p dông quy tr×nh canh t¸c tiÕn bé

trªn ®Êt dèc.

C¸c chÝnh s¸ch lùa chän

▪

Thùc hiÖn tuÇn hoµn h÷u c¬ trong ®Êt.

Tr¶ l¹i chÊt h÷u c¬ cho ®Êt ®åi nói lµ

gi¶i ph¸p tèt nhÊt ®Ó tõng b-íc phôc

§Ó chèng tho¸i hãa ®Êt cÇn kh¾c phôc c¸c

tån t¹i nªu trªn. C¸c chÝnh s¸ch an toµn

l-u vùc vµ ®Êt ngËp n-íc, ¸p dông c¸c hÖ

thèng canh t¸c vµ c«ng nghÖ tiÕn bé ®ång

thêi cÇn ®-îc hoµn thiÖn vµ thùc hiÖn

nghiªm tóc phï hîp víi tõng ®iÒu kiÖn

sinh th¸i.

▪

Ph¸t ®éng quÇn chóng lµm c«ng t¸c

b¶o vÖ ®Êt, sö dông ®Êt hîp lý.

b¶o vÖ ®é ph× nhiªu cña ®Êt ®¶m b¶o

sö dông bÒn v÷ng ®Êt dèc.

* C¸c chÝnh s¸ch vµ gi¶i ph¸p cÇn ®-îc

t¨ng c-êng ®Ó chèng tho¸i hãa ®Êt :

▪

tr-ëng vÒ kinh tÕ, nh»m ®¸p øng nhu

* Ho¹t ®éng quèc tÕ vµ khu vùc tËp trung

vµo c¸c lÜnh vùc:

tr-êng ®Êt: Xãi mßn, röa tr«i, ®Êt cã

dinh d-ìng, mÆn hãa, phÌn hãa, «

nhiÔm, ph¸ rõng, båi tô, kh« h¹n,

ngËp óng, tho¸i hãa h÷u c¬, ®Êt tr-ît,

trång nghÌo nµn, mÊt kh¶ n¨ng s¶n

xuÊt cña ®Êt.

Tho¸i hãa ®Êt diÔn ra m¹nh mÏ vµ trªn

quy m« réng lín. Tho¸i hãa ®Êt lµ xu

thÕ phæ biÕn ë nhiÒu vïng réng lín,

®Æc biÖt lµ ë c¸c vïng ®åi nói, n¬i

b»ng sinh th¸i bÞ ph¸ vì nghiªm träng

h¬n c¸c vïng kh¸c.

HËu qu¶ tho¸i hãa ®Êt ë ViÖt Nam rÊt

nghiªm träng. §Æc biÖt lµ tho¸i hãa ®Êt

thùc vËt, mÊt kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña

®Êt vµ gi¶m diÖn tÝch ®Êt canh t¸c trªn

®Çu ng-êi ®Õn møc b¸o ®éng.

Mét sè chÝnh s¸ch hiÖn hµnh vÒ chèng

tho¸i hãa ®Êt ®ang ®-îc thùc hiÖn ë

ViÖt Nam. C¸c gi¶i ph¸p quan träng

®-îc ¸p dông vÒ b¶o vÖ ®Êt vµ n-íc;

c¶i t¹o ®Êt ngËp óng, ®Êt phÌn, ®Êt

mÆn; ph¸t triÓn vµ qu¶n lý rõng, phôc

håi ph× nhiªu trªn ®Êt canh t¸c vµ vïng

®Êt trèng ®åi nói träc b»ng c¸c gi¶i

ph¸p tæng hîp. Tuy nhiªn, nhiÒu

chÝnh s¸ch ®· ®-îc ®Ò xuÊt.

§Ó chèng tho¸i hãa ®Êt, c¸c h¹n chÕ

s¸ch sau vÒ an toµn l-¬ng thùc cho

®ång bµo vïng nói, qu¶n lý ®Êt ngËp

n-íc vµ l-u vùc, øng dông c«ng nghÖ

tiÕn bé cÇn ®-îc hoµn thiÖn vµ ¸p

dông nghiªm ngÆt, phï hîp víi tõng

m«i tr-êng sinh th¸i. CÇn -u tiªn quan

ho¸ vµ sö dông tèt tµi nguyªn ®Êt ®Ó

§Èy m¹nh hîp t¸c gi÷a c¸c tæ chøc

trong n-íc, khu vùc vµ quèc tÕ trong

viÖc thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch vµ

ch-¬ng tr×nh vÒ b¶o vÖ ®Êt vµ qu¶n lý

sö dông ®Êt bÒn v÷ng.

▪

Quy ho¹ch vµ qu¶n lý sö dông tµi

nguyªn ®Êt ®èi víi tÊt c¶ c¸c ®èi t-îng

sö dông ®Êt.

▪

T¹o m«i tr-êng thuËn lîi cho viÖc sö

dông ®Êt hîp lý trªn c¬ së ®¶m b¶o hµi

hoµ gi÷a lîi Ých cña ng-êi sö dông ®Êt

vµ céng ®ång.

▪

Tæ chøc tËp huÊn, tham quan, häc tËp

trao ®æi kinh nghiÖm quèc tÕ vÒ sö

dông ®Êt bÒn v÷ng.

1.5. KÕt luËn

▪

ViÖt Nam cã diÖn tÝch kho¶ng 33,2

triÖu hecta víi 14 nhãm ®Êt vµ 31 ®¬n

vÞ ®Êt, trong ®ã h¬n 50% ®Êt tù nhiªn

cña c¶ n-íc bÞ tho¸i ho¸. §Êt tù nhiªn

vµ ®Êt canh t¸c trªn ®Çu ng-êi ®Òu

thÊp (0,4 vµ 0,1 hecta) vµ cã xu h-íng

cao (1,7% n¨m).

▪

Tµi nguyªn ®Êt ch-a ®-îc sö dông hîp

lý vµ cã hiÖu qu¶. 3/4 diÖn tÝch tù

nhiªn cña c¶ n-íc lµ ®Êt dèc; c¬ cÊu sö

d-íi 20%, hÖ sè sö dông ®Êt thÊp

(kho¶ng 1,6). ¦u viÖt cña nghÒ rõng,

nu«i gia sóc ë vïng ®åi nói ch-a ®-îc

ph¸t huy. N¨ng suÊt trung b×nh cña c¸c

qu¶ng canh vµ ®éc canh cßn phæ biÕn

ë Trung du vµ miÒn nói, ®Æc biÖt lµ ë

▪

ë vïng ®ång b»ng, n¬i diÖn tÝch tù

nhiªn vµ ®Êt n«ng nghiÖp trªn ®Çu

ng-êi rÊt thÊp.

▪

tõ c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn, kinh tÕ x·

héi vµ hËu qu¶ cña chiÕn tranh.

L·nh thæ ViÖt Nam chÞu t¸c ®éng cña

hµng lo¹t vÊn ®Ò tiªu cùc vÒ m«i

Tµi liÖu tham kh¶o

1. TrÇn Kh¶i, Lª Th¸i B¹t. M«i tr-êng

®Êt, 1999 (B¸o c¸o hiÖn tr¹ng m«i

tr-êng ViÖt Nam n¨m 1999 cña Bé

Khoa häc c«ng nghÖ vµ m«i tr-êng).

Hµ Néi, 1999.

tÝch m«i tr-êng ®Êt miÒn Nam n¨m

1997. Thµnh phè Hå ChÝ Minh,

th¸ng 1/1998.

9. Bé Khoa häc c«ng nghÖ vµ m«i

tr-êng (Côc m«i tr-êng). B¸o c¸o

tÝch m«i tr-êng ®Êt miÒn Nam n¨m

1998. Thµnh phè Hå ChÝ Minh,

th¸ng 12/1998.

2. Maqsud. N.M. ¤ nhiÔm m«i tr-êng

ë vïng néi « vµ ngo¹i « thµnh phè

Hå ChÝ Minh nhËn biÕt qua l-îng

kim lo¹i nÆng tÝch tô trong n-íc vµ

bïn cña c¸c kªnh r¹ch. T¹p chÝ

“Khoa häc ®Êt”, sè 10. NXB. N«ng

nghiÖp, Hµ Néi, 8/1998.

10. Bé Khoa häc c«ng nghÖ vµ m«i

tr-êng (Côc m«i tr-êng). B¸o c¸o

tÝch m«i tr-êng ®Êt miÒn Nam n¨m

1999. Thµnh phè Hå ChÝ Minh,

th¸ng 10/1999.

3. Th¸i Phiªn, NguyÔn Tö Siªm. Canh

t¸c bÒn v÷ng trªn ®Êt dèc ë ViÖt

Nam. NXB. N«ng nghiÖp, Hµ Néi,

1998.

11. Bé Khoa häc c«ng nghÖ vµ m«i

tr-êng (Côc m«i tr-êng). B¸o c¸o

tÝch m«i tr-êng ®Êt miÒn B¾c ViÖt

Nam n¨m 1997.Hµ Néi, th¸ng

2/1998.

4. NguyÔn Tö Siªm - Th¸i Phiªn. §Êt

®åi nói ViÖt Nam, Tho¸i ho¸ vµ phôc

håi. Nhµ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp, Hµ

Néi 1999.

5. Tæng côc ®Þa chÝnh. HiÖn tr¹ng sö

dông ®Êt n¨m 1995.

12. Bé Khoa häc c«ng nghÖ vµ m«i

tr-êng (Côc m«i tr-êng). B¸o c¸o

tÝch m«i tr-êng ®Êt (mét sè vïng ë

miÒn B¾c ViÖt Nam).

6. Tæng côc ®Þa chÝnh. HiÖn tr¹ng sö

dông ®Êt n¨m 1998.

Thñy s¶n. Sè liÖu thèng kª N«ng-

1998 vµ dù b¸o n¨m 2000. NXB.

Thèng kª. Hµ Néi, 1998.

13. Bé Khoa häc c«ng nghÖ vµ m«i

tr-êng (Côc M«i tr-êng). B¸o c¸o

tÝch m«i tr-êng ®Êt (mét sè vïng ë

miÒn B¾c ViÖt Nam). Hµ Néi, th¸ng

12/1999

8. Bé Khoa häc c«ng nghÖ vµ m«i

tr-êng (Côc m«i tr-êng). B¸o c¸o