Bài giảng Vẽ cơ khí - Chương 1: Các loại bản vẽ cơ khí

12

Chöông

1

CAÙC LOẠI BẢN VẼ CƠ KHÍ

1.1 KHAÙI NIỆM

Baûn veõ laø moät phöông tieän truyeàn thoâng giöõa caùc nhaø kyõ thuaät.

Trong ngaønh kyõ thuaät cô khí tuøy theo yeâu caàu, muïc ñích caàn truyeàn thoâng

maø ngöôøi ta ñeà ra caùc loaïi baûn veõ khaùc nhau.

1.1.1 Baûn veõ hình chieáu phaúng vaø baûn veõ khoâng gian:

-Baûn veõ hình chieáu phaúng hai chieàu: laø keát quaû cuûa do pheùp chieáu tröïc

phöông (Orthogonal Projection) töùc chieáu vuoâng goùc vaät thöïc trong khoâng

gian xuoáng maët phaúng

-Baûûn veõ truïc ño: laø baûn veõ vaät theå trong khoâng gian 3 chieàu duøng pheùp

chieáu song song. Trong kyõ thuaät khoâng duøng pheùp chieáu phoái caûnh

(Perspective Projection) ñeå bieåu dieån hình khoâng gian nhö trong kieán truùc.

Tröôùc ñaây khoaûng 20 naêm, baûn veõ phaúng ñöôïc xem nhö laø ngoân ngöõ

chính trong saûn xuaát cô khí vaø kyõ sö, coâng nhaân, caùc nhaø kyõ thuaät chæ laøm

vieäc treân baûn veõ hình chieáu coøn baûn veõ ba chieàu khoâng coù giaù trò kyõ thuaät

chæ duøng ñeå giaûi thích cho nhöõng ngöôøi khoâng chuyeân moân. Nhöng trong

nhöõng naêm gaàn ñaây, do söï buøng noå cuûa ngaønh khoa hoïc maùy tính, söï phaùt

trieån vaø hieän ñaïi hoùa cuûa ngaønh maùy coâng cuï maø baûn veõ ba chieàu coù moät

giaù trò kyõ thuaät treân caùc maùy CNC. Baûn veõ ba chieàu baây giôø chaúng nhöõng

daønh cho con ngöôøi maø coøn daønh cho maùy ñoïc vaø gia coâng chính xaùc vôùi

dung sai yeâu caàu ñöôïc veõ treân baûn veõ ba chieàu trong caùc phaàn meàm

chuyeân moân nhö Proengineer, Cimatron....

Trong phaïm vi veõ kyõ thuaät cô khí chuùng toâi chæ taäp trung vaøo caùc

baûn veõ cô khí chieáu phaúng hai chieàu coå ñieån trong cô khí ñeå reøn kyõ naêng

veõ tay vaø trình baøy keát caáu cô khí. Sau ñaây seõ baøn chi tieát veà caùc loaïi baûn

veõ hai chieàu naøy.

Hieän nay treân theá giôùi coù 2 nhoùm tieâu chuaån chính laø tieâu chuaån

Quoác teá ISO vaø tieâu chuaån Myõ ANSIõ. Tieâu chuaån Vieät Nam veà Veõ kyõ

thuaät cô khí cuûa TCVN döïa theo tieâu chuaån quoác teá ISO neân duøng Pheùp

Chieáu Goùc Thöù Nhaát (First Angle Projection) nhö hình 1.1 sau:

CAÙC LOAÏI BAÛN VEÕ CÔ KHÍ

13

Hình 1.1 Vò trí 6 hình chieáu trong Pheùp chieáu Goùc thöù Nhaát cuûa Quoác teá

ISO vaø Vieät Nam TCVN

CHÖÔNG 1

14

Coøn Anh Myõ duøng pheùp chieáu phaàn tö thöù ba (Third Angle Projection).

Theo caùch naøy quan saùt vieân ñöùng taïi choå vaø moät hình hoäp laäp phöông

töôûng töôïng trong suoát bao quanh vaät veõ, treân maët hoäp noåi leân caùc hình

chieáu. Hình chieáu naèm giöûa quan saùt vieân vaø vaät bieåu dieãn. Theo caùch naøy

thì khi hoäp ñöôïc khai trieån phaúng thì hình chieáu baèng ñaët ôû treân, hình

chieáu ñöùng ñaët beân döôùi, hình caïnh nhìn töø traùi thì ñaët beân traùi... nhö hình

1.2

Hình 1.2 Chieáu tröïc phöông Goùc Thöù Ba kieåu Myõ

Treân moät soá baûn veõ cuûa moät soá nöôùc treân theá giôùi coù veõ kyù hieäu chieáu kieåu

Quoác teá (Chieáu goùc thöù 1) hay chieáu kieåu Myõ (Chieáu goùc thöù 3) nhö sau:

Daáu hieäu chieáu kieåu TCVN- Quoác teá

Daáu hieäu chieáu kieåu Myõ

CAÙC LOAÏI BAÛN VEÕ CÔ KHÍ

15

Treân caùc baûn veõ TCVN maëc nhieân duøng pheùp chieáu goùc thöù 1 vaø khoâng ghi

kyù hieäu gì caû.

1.2 PHAÂN LOAÏI CAÙC BAÛN VEÕ PHAÚNG CÔ KHÍ

1.2.1 Baûn veõ sô ñoà (schema)

Baûn veõ sô ñoà laø baûn veõ phaúng bao goàm nhöõng kyù hieäu ñôn giaûn quy

öôùc nhaèm theå hieän nguyeân lyù hoaït ñoäng nhö sô ñoà cô caáu nguyeân lyù maùy, sô

ñoà maïch ñieän ñoäng löïc vaø ñieàu khieån ñoäng cô, sô ñoà giaûi thuaät cuûa chöông

trình tin hoïc, ñieàu khieån PLC. Thí duï sô ñoà maïch ñieän nhö hình 1.3

Hình 1.3a Sô ñoà maïch ñieän

CHÖÔNG 1

16

Z₂'=30

Z₃=60

Z₃' =25

Z₁'=75

Z₂=15

Z_c=20

Z₅=20

n₁

Z₁=15

Z =25

4

Z₅' =1

Z =100

6

Z₄'

Hình 1.3b Sô ñoà heä thoáng baùnh raêng

Khi trình baøy ñeán caùc boä truyeàn, chuùng toâi seõ ñöa ra sô ñoà ñoäng veà ñoái töôïng

nghieân cöùu. Sô ñoà ñoäng maùy raát quan troïng vaø quyeát ñònh khaû naêng laøm

vieäc, keát caáu cuûa maùy sau naøy. Trong sô ñoà maùy coù theå coù baûng thoâng baùo

veà ñaëc tính ñoäng hoïc, ñoäng löïc hoïc cuûa heä thoáng.

1.2.2 Baûn veõ thaùo rôøi (explosive drawing)

Trong caùc taøi lieäu kyõ thuaät daønh cho giaûi thích, quaûng caùo, duøng trình

baøy cho nhöõng ngöôøi khoâng chuyeân veà kyõ thuaät thöôøng veõ kieåu khoâng gian

ba chieàu vôùi caùc chi tieát ñaõ thaùo rôøi vaø ñang ôû ñuùng vò trí saün saøng laép raùp.

CAÙC LOAÏI BAÛN VEÕ CÔ KHÍ

17

Hình 1.4 Baûn veõ thaùo rôøi

1.2.3 Baûn veõ laép raùp (Assembly Drawing) hay baûn veõ keát caáu (Structure

Drawing)

Döïa theo sô ñoà truyeàn ñoäng ñaõ trình baøy ôû treân, nhaø kyõ thuaät duøng

nhöõng kieán thöùc chuyeân moân coù lieân quan ñeå tính toaùn söùc beàn chi tieát maùy,

kinh nghieäm coâng ngheä, dung sai laép raùp, tham khaûo soå tay kyõ thuaät... ñeå taïo

neân baûn veõ laép raùp hay baûn veõ keát caáu.

Coù theå noùi baûn veõ laép raùp laø söï bieåu hieän moät caùch cuï theå caùc boä phaän

maùy hay cô caáu, döïa treân khaû naêng coâng ngheä thöïc teá, cuûa baûn veõ sô ñoà. Baûn

veõ laép raùp theå hieän toaøn boä keát caáu cuûa maùy vaø coù yù nghóa quan troïng, coù

baûn veõ laép laø coù theå coù chieác maùy trong yù töôûng vaø coù theå hieän thöïc thöïc söï

trong töông lai. Taøi lieäu naøy taäp trung vaøo caùc caùch bieåu dieãn moät baûn veõ laép

vaø luyeän kyõ naêng ñoïc baûn veõ laép cho sinh vieân. Coù nhieàu baøi taäp veà baûn veõ

laép ñeå sinh vieân töï nghieân cöùu kyõ naêng laép raùp trong ñieàu kieän coâng ngheä taïi

nöôùc ta.

1.2.4 Baûn veõ chi tieát (detail drawing, part drawing)

Baûn veõ chi tieát laø baûn veõ rieâng töøng chi tieát trích ra töø baûn veõ laép ñaõ

trình baøy ôû treân vôùi nhöõng yeâu caàu rieâng veà coâng ngheä saün saøng ñem gia

coâng thaønh chi tieát thaät. Baûn veõ chi tieát laø muïc tieâu thöù nhì sau baûn veõ laép

maø sinh vieân cô khí caàn naém baét.

Töø chi tieát trong khoâng gian 3 chieàu (hình chieáu truïc ño) ngöôøi ta bieåu

dieãn chi tieát 2 chieàu nhö hình 1.5 nhö sau:

CHÖÔNG 1

18

Hình 1.5 Hình veõ chi tieát 2 chieàu

vaø hình chieáu truïc ño 3 chieàu

Trong phaïm vi taøi lieäu naøy, chuùng ta taäp trung vaøo hai loaïi baûn veõ chi tieát

vaø baûn veõ laép.

1.2.5 Tæ leä xích : Tröø caùc baûn veõ sô ñoà, taùch rôøi coù muïc ñích giôùi thieäu thì

khoâng coù tæ leä chính xaùc , caùc baûn veõ laép raùp vaø cheá taïo ñieàu phaûi ghi tæ leä

trong oâ nhoû ôû gaàn goùc phaûi beân döôùi cuûa khung teân. Tæ leä coù theå phoùng to

hay thu nhoû nhaèm taän duïng trieät ñeå dieän tích tôø giaáy veõ ñeán 80%- 85%.

Khoâng theå chaáp nhaän moät hình veõ chieám chöa tôùi 50% dieän tích tôø giaáy vaø

nhö vaäy noù coù theå ñöôïc veõ trong giaáy khoå nhoû hôn. Hoïa vieân caàn tuaân theo

caùc tæ leä tieâu chuaån nhaèm baûo ñaûm söï caân ñoái cuûa hình bieåu dieãn. Hình veõ coù

ghi tæ leä xích coøn giuùp cho ngöôøi ñoïc coù theå ño vaø tính ñöôïc moät soá kích

thöôùc neáu noù khoâng ñöôïc ghi tröïc tieáp treân baûn veõ (thöôøng laø trong baûn veõ

laép) Caùc tæ leä tieâu chuaån cho 2 loaïi baûn veõ nhö sau:

Tuy nhieân caùc tæ leä nhö 1:2,5, 1:4, 1:15, 1:25. 1:40, 1:75

hay 2,5:1, 4:1, 15:1, 25:1, 40:1, 75:1

ñöôïc khuyeân neân haïn cheá duøng. Soá 1 theå hieän kích thöôùc thaät vaø tæ leä laø giaù

trò cuûa phaân soá ñem nhaân voái kích thöôùc thaät seõ ñöôïc kích thöôùc treân baûn veõ.

CAÙC LOAÏI BAÛN VEÕ CÔ KHÍ

19

Hình 1.6 vaø 1.7 trang sau trình baøy baûn veõ laép vaø baûn veõ cheá taïo.

4

3

2

1

A



37

5

6

7

J7

h6

12

A-A

8

H7

k6



40

A

K7

h6

12

Thaân maùy

8

7

6

5

4

3

2

1

GX15-32

Ñoàng thau

GX15-32

Ñoàng thau

C40

Loùt oå thau döôùi

Naép oå

1

Loùt oå thau treân

Baùnh raêng

Then baèng

Voøng gaêng

Truïc

1

C45

Theùp loø xo

C45

1

Kyù hieäu Teân goïi

S.lg Vaät lieäu

Ghi chuù

Stt

Ngöôøi veõ

Kieåm tra

Ngaøy

Kyù

TEÂN BAÛN VEÕ

TL:

ÑAÏI HOÏC BAÙCH KHOA

VAÄT LIEÄU

S.löôïng

KHOA CÔ KHÍ

Hình 1.6 Baûn veõ laép

CHÖÔNG 1

20

Rz40

84

64

14

0,04

A

38^o

0,05 A

6,5

4

14

8

145^o

12,7

R

5

15

0,05

245^o

5

4

5 meùp vaùt



A

2,5

Thöôøng hoùa tröôùc khi thi coâng

Ngöôøi veõ

Kieåm tra

Ngaøy

Kyù

BAÙNH ÑAI THANG

TL: 1:1

S.löôïng: 2

ÑAÏI HOÏC BAÙCH KHOA

KHOA CÔ KHÍ

GX 15-32

Hình 1.7 Baûn veõ cheá taïo

CAÙC LOAÏI BAÛN VEÕ CÔ KHÍ

21

1.2.6 Caùc giai ñoaïn trong qui trình saûn xuaát moät thieát bò cô khí:

Nhö ta ñaõ bieát ñeå thieát keá vaø cheá taïo moät thieát bò ta caàn phaûi qua nhieàu

giai ñoaïn:

1- Giai ñoaïn thieát keá

- YÙ töôõng veà saûn phaåm caàn thieát keá.

- Ñöa ra caùc phöông aùn. Caùc baûn veõ sô ñoà

- Löïa choïn phöông aùn toát nhaát

- Tính toaùn keát caáu, veõ baûn veõ laép

- Veõ trích ra caùc baûn veõ chi tieát ñeå saún saøng ñem cheá taïo.

2- Giao ñoaïn cheá taïo

- Döïa vaøo baûn veõ cheá taïo vaø ñieàu kieän coâng ngheä, maùy duïng cuï maø

caùc nhaø cheá taïo trong xöôûng cô khí coù keá hoaïch chænh söûa baûn veõ

chi tieát (coù tham khaûo yù kieán cuûa nhaø thieát keá).

- Ñeà ra quy trình coâng ngheä cheá taïo cho töøng chi tieát (theo kieåu ñôn

chieác cheá taïo thöû).

- Cheá taïo töøng chi tieát theo caùc baûn veõ chi tieát vaø quy trình coâng ngheä

ñaõ ñeà ra.

- Döïa vaøo baûn veõ laép ñeå laép thaønh maùy.

- Chaïy thöû nghieäm vaø chænh söõa ñeán khi maùy hoaït ñoäng oån ñònh.

- Söûa chöûa, hoaøn thieän laïi caùc baûn veõ laép vaø chi tieát theo maùy cheá thöû

ñaõ chaïy thaønh coâng.

-Neáu cheá taïo haøng loaït thì caàn söûa chöõa laïi quy trình coâng ngheä cho

phuø hôïp vôùi qui moâ saûn xuaát .

Trong phaïm vi taøi lieäu naøy, caùc baûn veõ ñeàu xuaát hieän trong giai ñoaïn

thieát keá vaø xem nhö saûn phaåm cuûa giai ñoaïn naøy vì keát quaû cuûa vieäc tính

toaùn trong giai ñoaïn thieát keá khoâng phaûi laø caùc con soá maø phaûi hieän thöïc

thaønh caùc baûn veõ.

1.3 YEÂU CAÀU CUÛA BAÛN VEÕ LAÉP

Coù ba yeâu caàu chính cuûa baûn veõ laép.

1- Kích thöôùc: Trong baûn veõ laép ngöôøi ta khoâng veõ chi tieát caùc boä phaän

tham gia laép maø chæ chuù troïng bieåu dieãn keát caáu phaàn laép caøng roõ caøng toát,

luoân caàn veõ theâm caùc maët caét ñeå ghi ñöôïc kích thöôùc laép, caùc kích thöôùc öu

CHÖÔNG 1

22

tieân ñöa ra ngoaøi hình veõ, neáu khoâng ñöôïc thì raát haïn cheá ghi kích thöôùc beân

trong hình. Trong baûn veõ laép chæ ghi ba loaïi kích thöôùc sau:

- Kích thöôùc bao: Cho bieát khoaûng khoâng gian maø caùc boä laép raùp

chieám choã, bao goàm kích thöôùc daøi nhaát, roäng nhaát vaø cao nhaát. Kích thöôùc

bao khoâng coù dung sai vaø thöôøng coù yù nieäm phoûng chöøng khoâng caàn chính

xaùc laém duøng boá trí khoâng gian cho maùy.

- Kích thöôùc khoaûng caùch truïc: cho bieát khoaûng caùch truyeàn ñoäng, coù

theå chính xaùc coù keøm dung sai nhö trong khoaûng caùch truïc cuûa baùnh raêng,

truïc vít baùnh vít hay khoâng caàn chính xaùc vì coù theå taêng giaûm nhö trong boä

truyeàn xích, ñai... thì khoâng ghi dung sai. Khoaûng caùch caùc bu loâng neàn

thöôøng khoâng caàn ghi dung sai. Dung sai khoaûng caùch truïc cuûa boä truyeàn

baùnh raêng tra theo h7 trong chöông 3 Moái gheùp hình truï trôn.

- Kích thöôùc laép raùp (assembly dimension): bao goàm kích thöôùc danh

nghóa vaø kieåu dung sai. Kích thöôùc laép raùp ñöôïc trình baøy roõ ôû chöông 3 Moái

gheùp hình truï trôn.

2- Ñaùnh soá chi tieát: Trong baûn veõ laép coù nhieàu chi tieát maùy tham gia laép

raùp vì vaäy caàn ñaùnh soá chi tieát ñeå ñònh danh, ñònh vaät lieäu, soá löôïng, kyù hieäu

trong baûn keâ ñaët phía treân khung teân.

- Kyù soá chi tieát phaûi coù ñoä lôùn töø 22,5 laàn soá ghi trong kích thöôùc, beân

döôùi phaûi ñöôïc gaïch baèng neùt cô baûn, ñöôøng thaúng noái chæ vaøo chi tieát ñöôïc

veõ baèng neùt maûnh, taän cuøng ñaàu chæ vaøo chi tieát coù moãi chaám troøn cho roõ, ñoä

lôùn chaám troøn phuï thuoäc kích thöôùc baûn veõ töø 1 1,5mm trong caùc baûn veõ töø

A3 ñeán A0. Kyù soá phaûi ñöôïc ñaùnh traät töï theo voøng cuøng hoaëc ngöôïc chieàu

kim ñoàng hoà ñeå ngöôøi ñoïc baûn veõ ñeå tra cöùu. Khoaûng caùch caùc soá neân caùch

ñeàu nhau vaø phaân boá treân moät ñöôøng thaúng. Caùc ñöôøng maûnh chæ vaøo chi tieát

khoâng neân caét nhau nhieàu.

3- Baûn keâ: Lieät keâ laïi moät caùch chi tieát caùc soá chi tieát ñaõ ñöôïc ñaùnh

treân baûn veõ. Baûn keâ ñöôïc ñaùnh soá ngöôïc töø döôùi leân vaø noäi dung goàm soá thöù

töï, teân chi tieát, soá löôïng, vaät lieäu, kyù hieäu (daønh cho oå laên, ren vít) vaø muïc

chuù thích coù theå noùi tieâu chuaån hoaëc xuaát xöù.

Nhôø baûn keâ ta coù theå ñaùnh giaù gaàn ñuùng ñöôïc:

- Khoái löôïng toaøn maùy hay cô caáu.

- Giaù thaønh.

1.4 YEÂU CAÀU CUÛA BAÛN VEÕ CHI TIEÁT

CAÙC LOAÏI BAÛN VEÕ CÔ KHÍ

23

Baûn veõ chi tieát (detail drawing, part drawing) hay coøn goïi laø baûn veõ

cheá taïo ñöôïc hình thaønh sau khi ñaõ coù baûn veõ laép raùp.

Do vaäy, ta thaáy veõ baûn veõ chi tieát laø böôùc sau cuøng cuûa giai ñoaïn thieát

keá, cuõng nhö baûn veõ laép baûn veõ thieát keá cuõng ñoøi hoûi coù kinh nghieäm veà

coâng ngheä. Tuy nhieân, moät baûn veõ cheá taïo thì coù nhöõng yeâu caàu hoaøn toaøn

khaùc vôùi baûn veõ laép:

Yeâu caàu cuûa baûn veõ chi tieát:

Coù 5 yeâu caàu cuûa baûn veõ chi tieát:

1- Kích thöôùc: Neáu trong baûn veõ laép chæ yeâu caàu coù ba loaïi kích thöôùc laø

kích thöôùc laép raùp vôùi kieåu dung sai, kích thöôùc khoaûng caùch truïc vaø kích

thöôùc bao thì moät baûn veõ chi tieát phaûi coù ñaày ñuû taát caùc caùc kích thöôùc moät

caùch chi tieát nhö teân goïi sao cho ngöôøi khaùc khi ñoïc baûn veõ coù theå veõ laïi

ñöôïc hay coù theå caét phoâi ñöôïc treân kim loaïi. Ngoaøi ra, caùc kích thöôùc quan

troïng thöôøng laø kích thöôùc tham gia laép raùp trong baûn veõ laép caàn phaûi coù

H8

k7

dung sai cuï theå. Ví duï, moái laép truï trôn trong baûn veõ laép ghi 30

thì khi

veõ baûn veõ chi tieát loã ta phaûi tra dung sai cho kích thöôùc loã 30H8 trong soå tay

coâng ngheä cheá taïo maùy vaø ghi 30^0,08. 0,08 laø vuøng dung sai cuûa loã 30H8.

2- Ñoä nhaùm beà maët (Roughness)

Ñeå cheá taïo moät chi tieát khoâng phaûi chæ coù kích thöôùc laø ñuû maø coøn caàn

phaûi coù ñoä nhaùm beà maët. Ñoä nhaùm beà maët ñöôïc choïn döïa treân:

- Cheá ñoä laøm vieäc: ñoä nhaün boùng caøng cao (caøng boùng) thì ma saùt caøng

giaûm neân beà maët caùc oå tröôït khôùp tònh tieán ñoä nhaün boùng phaûi caøng cao.

- Ñoä chính xaùc: ñoaïn truïc hay loã coù caáp chính xaùc veà kích thöôùc caøng

cao thì töông öùng vôùi ñoä nhaùm caøng cao. Ví duï, beà maët truï laép oå bi, laép voøng

phôùt (tieáng Phaùp: Feurtre) thì yeâu caàu ñoä nhaùm phaûi cao.

Tuy nhieân ñoä nhaün boùng caøng cao thì giaù thaønh saûn phaåm caøng lôùn vì

phaûi qua nhieàu coâng ñoaïn gia coâng tinh nhö maøi, laên eùp toán keùm. Do vaäy

vieäc choïn ñoä nhaùm phuø hôïp phaûi coù tính hôïp lyù, tính coâng ngheä vaø phaûi phuø

hôïp tình trang coâng ngheä thöïc söï.

Kyù hieäu vaø caùc caáp ñoä nhaùm thöôøng duøng:

CHÖÔNG 1

24

Kyù hieäâu: coù ba kyù hieäu ñoä nhaùm ñi keøm vôùi giaù trò ñöôïc ghi phía treân,

muõi nhoïn chæ thaúng goùc vaøo beà maët gia coâng neân kyù hieäu vaø trò ñoä nhaùm coù

theå xoay chuyeån phuï thuoäc beà maët chæ ñònh.

Hình 1.4 Caùc kyù hieäu ñoä nhaùm beà maët

Kyù hieäu laø hình aûnh cuûa chöõ r, kyù töï ñaàu tieân cuûa töø roughness

Giaù trò ñoä nhaùm: Ñöôïc ghi phía treân kyù hieäu vaø baét ñaàu baèng kyù töï R

(Roughness) vaø coù möùc ñoä nhaùm laø:

Rz: sai soá trong 5 ñieåm daønh cho beà maët thoâ hoaëc baùn tinh (tieän,

phay...) hoaëc sieâu tinh (baûn veõ Vieät Nam khoâng duøng möùc sieâu tinh).

Ra: ñoä nhaáp nhoâ trung bình (average) daønh cho beà maët tinh qua maøi, doa

Trong caùc quy ñònh tieâu chuaån cuûa TCVN thì coù raát nhieàu daõy giaù trò,

nhöng thöïc teá caùc xöôûng cô khí chæ thöôøng duøng caùc caáp ñoä nhaùm sau töø raát

thoâ ñeán raát tinh theo 8 trò phoå bieán nhö sau:

- R_Z320: beà maët raát thoâ khoâng gia coâng, nhö beà maët theùp caùn, vaät ñuùc.

- R_Z160: beà maët thoâ khoâng gia coâng cô, chæ laøm saïch sau khi ñuùc.

Thöôøng duøng khi coù ñaùnh saïch baèng cöôùc.

- R_Z80: coù gia coâng cô nhöng raát thoâ, nhö baøo, phay thoâ, ít duøng.

- R_Z40: beà maët gia coâng gia coâng baùn tính nhö tieän, phay baùn tinh raát

thöôøng duøng ñeå ghi ñoä nhaùm chung ôû goùc phaûi beân treân baûn veõ chi tieát.

- R_Z20: Gia coâng tinh cao nhaát coù theå coù baèng dao theùp gioù, hôïp kim

cöùng baèng phöông phaùp tieän phay, baøo hay xoïc.

Keå töø sau R_Z20, ta phaûi gia coâng tinh baèng phöông phaùp doa, maøi vaø

duøng trò chieàu cao nhaáp nhoâ trung bình R_añeå ñaùnh giaù:

- R_a2,5: Maøi thoâ hay doa baèng tay

- R_a1,25: Maøi baùn tinh, doa maùy

- R_a0,625: Maøi tinh, doa, ñaùnh nhaùm tinh

3- Sai soá hình hoïc vaø vò trí töông quang

CAÙC LOAÏI BAÛN VEÕ CÔ KHÍ

25

Sai soá hình hoïc: laø sai soá cuûa chính baûn thaân beà maët ñoù, thöôøng laø duøng

cho caùc beà maët thoâ. Taát caû ñôn vò ñeàu tính baèng mm. Sai soá hình hoïc bao

goàm:

- Ñoä khoâng troøn hay ñoä oval: coù kyù hieäu vôùi muõi teân chæ vaøo beà maët truï

caàn chæ ñònh ñoä oval toái ña

hoà so (Phaùp: Comparateur

ñoä oval, hoaëc thoâ hôn coù

ñöôøng kính lôùn nhaát vaø

2,5mm. Ví duï, coù theå duøng ñoàng

Anh: Dial Indicator) ñeå kieåm tra

theå duøng thöôùc caëp ño tìm hieäu

ñöôøng kính beù nhaát, ñoä oval chæ

duøng cho maët thoâ khoâng gia coâng nhö vaät ñuùc, reøn.

- Ñoä vaùt, ñoä doác (Taper): ví duï, kyù hieäu  1:100 thöôøng duøng cho maët

nghieâng vaø tính baèng tg cuûa goùc nghieâng, nhöng ñöôïc vieát vôùi daïng phaàn

traêm, ví duï  10:100 töùc tg goùc nghieâng laø 0,1 goùc nghieâng khoaûng 5^o45’.

- Ñoä coân: ví duï kyù hieäu ∆ 5:100 ñeå chæ tg cuûa goùc coân ñöôïc vieát döôùi

D  d

daïng phaàn traêm ta coù Ñoä coân =

= 2 laàn ñoä doác, ñoä coân thöôøng bieåu

L

dieãn cho beà maët coân thoâ hoaëc tinh.

Sai soá vò trí töông quan: laø sai soá so vôùi moät maët chuaån choïn tröôùc,

thöôøng ñaây laø chuaån gia coâng vaø ñöôïc choïn tröôùc baèng kyù hieäu chöõ A (neáu

coù nhieàu chuaån khaùc coù theå theân B, C) trong khung vuoâng vaø chæ vaøo beà maët,

ñöôøng taâm choïn chuaån baèng moät daáu delta.

Sai soá vò trí töông quan thöôøng raát ña

daïng vôùi caùc kyù hieäu cuøng daáu muõi teân chæ

vuoâng goùc vaøo beà maët caàn ghi sai soá töông

quan so vôùi maët chuaån. Ta coù theå keå moät soá

sai soá töông quan thöôøng gaëp trong cô khí

nhö:

- Ñoä ñoàng taâm:

Trò 0,5 laø khoaûng caùch taâm cuûa beà maët

chæ ñònh so vôùi taâm chuaån kyù hieäu laø A.

Ñoä ñoàng taâm thöôøng duøng cho beà maët

thoâ vaø coù trò thöôøng lôùn hôn 0,5mm.

- Ñoä ñaûo höôùng kính: laø hieäu soá baùn

kính lôùn nhaát vaø baùn kính beù nhaát cuûa beà maët

truï chæ ñònh; thöôøng duøng cho caùc vaät quay

nhö baùnh raêng, baùnh ñai so vôùi taâm hay maët

truï loã. Giaù trò ñoä ñaûo höôùng kính thöôøng ñöôïc

CHÖÔNG 1

26

cho baèng 1/4 ñeán 1/2 dung sai ñöôøng kính vaø chæ ño cho caùc beà maët ñaõ gia

coâng tinh. Coù theå duøng ñoàng hoà so ñeå ño ñoä ñaûo höôùng kính khi ñaët ñaàu ño

vaøo chu vi maët truï caàn ño.

- Ñoä ñaûo maët ñaàu: coù cuøng kyù hieäu nhö ñoä ñaûo höôùng kính nhöng ñöôïc

ño doïc truïc vaø töïa vaøo maët ñaàu chi tieát quay duøng cho cacù beà maët ñaõ gia

coâng tinh vaø raát thöôøng duøng cho caùc vaät quay nhö baùnh raêng, baùnh ñai so

vôùi taâm hay maët truï loã. Giaù trò ñoä ñaûo maët ñaàu thöôøng cuõng ñöôïc cho baèng

1/4 ñeán 1/4 dung sai ñöôøng kính vaø chæ ño cho caùc beà maët gia coâng tinh.

Cuõng coù theå duøng ñoàng hoà so ñeå ño ñoä ñaûo maët ñaàu.

- Ñoä vuoâng goùc: giaù trò cuûa ñoä leäch so

vôùi phaùp tuyeán cuûa beà maët taïi ñieåm caàn ño

cho tính baèng mm treân 100mm chieàu daøi.

- Ñoä song song: giaù trò khoaûng caùch lôùn

nhaát vaø beù nhaát e_max- e_mincho tính baèng mm

treân 100mm chieàu daøi cuûa maët, ñöôøng chæ

ñònh vaø chuaån.

- Ñoä ñoái xöùng: laø sai leäch lôùn nhaát so

vôùi chuaån chæ ñònh A cuûa maët chæ ñònh treân

chieàu daøi 100mm doïc truïc ñoái xöùng A.

Thoâng thöôøng thì:

- Maët thoâ, khoâng gia coâng: duøng ñoä sai

leänh hình hoïc nhö ñoä khoâng ñoàng taâm vaø ñoä oval.

- Maët gia coâng tinh: duøng sai leäch vò trí töông quan maø ñoä ñaûo maët ñaàu

vaø ñoä ñaûo höôùng kính laø thöôøng duøng nhaát. Coøn ñoä coân thì duøng caû cho hai

beà maët ñeå thoâ vaø gia coâng tinh.

4- Tính chaát cô lyù: thöôøng ghi döôùi yeâu caàu kyõ thuaät. Tính chaát cô lyù beà

maët hay theå tích thöôøng xöû lyù baèng cô luyeän hay nhieät luyeän.

- Cô luyeän: thay ñoåi cô tính beà maët gia coâng, taêng beàn beà maët baèng caùc

bieän phaùp cô hoïc nhö phun bi, laên neùn, laên eùp rung... hieän chæ môùi ñöôïc

nghieân cöùu chöa coù öùng duïng nhieàu neân ít gaëp trong caùc baûn veõ, neáu coù seõ

ghi chuù caùc ñaëc ñieåm cuûa noù.

- Nhieät luyeän: thay ñoåi cô tính vaät lieäu baèng caùch thay ñoåi nhieät ñoä ñun

noùng vaø laøm nguoäi theo moät quy trình kyõ thuaät nhaát ñònh, coù theå keå ñeán caùc

bieän phaùp sau:

CAÙC LOAÏI BAÛN VEÕ CÔ KHÍ

27

 Toâi ( Trui): laø bieän phaùp laøm cöùng vaät lieäu baèng caùch nung leân treân

nhieät ñoä tôùi haïn roài laøm nguoäi nhanh (nhieät ñoä tôùi haïn tìm ñöôïc baèng caùch tra

baûng giaûn ñoà Fe-C khi bieát thaønh phaàn carbon vaø caùc nguyeân toá quyù cuûa vaät

lieäu) toác ñoä laøm nguoäi cuõng phuï thuoäc vaät lieäu: Theùp carbon laøm nguoäi

nhanh trong nöôùc, theùp hôùp kim laøm nguoäi chaäm hôn trong daàu. Caàn ghi ñoä

cöùng (Hardness) sau khi toâi. Thöôøng toâi laø nguyeân coâng sau cuøng neáu chi tieát

khoâng qua maøi sau nhieät luyeän.

Coù ba ñôn vò ño ñoä cöùng:

- HB (Hardness of Brinelle): duøng cho caùc loaïi theùp cheá taïo maùy trong

cô khí do Brinelle ngöôøi Phaùp ñeà ra baèng caùch eùp vieân bi toâi cöùng treân beà

maët caàn ño. Dieän tích loõm caøng beù khi vaät ño caøng raén cöùng. Thöôøng theùp

sau khi toâi coù giaù trò HB töø 250300.

- HR (Hardness of Rockwell): coù ba möùc ñoä khaùc nhau HRA, HRB,

HRC ño baèng caùch eùp muûi coân treân beà maët. HRC thöôøng chæ duøng cho duïng

cuï caét vì gia trò ñoä raén lôùn hôn HB raát nhieàu ví duï dao hôïp kim cöùng coù theå

ñaït ñoä cöùng töø 6065 HRC, baûn veõ cô khí ít duøng ñoä cöùng HR.

- HV (Hardness of Vikel): eùp muõi kim cöông hình thaùp leân beà maët caàn

ño chæ duøng cho caùc vaät thaät cöùng nhö gang traéng, kim cöông.

 UÛ (luoäc): laø bieän phaùp laøm meàm vaät lieäu baèng caùch nung leân treân

nhieät ñoä tôùi haïn roài laøm nguoäi chaäm ngoaøi khoâng khí hay chaäm hôn cuøng

nhieät ñoä nguoäi cuûa loø (nhieät ñoä tôùi haïn tìm ñöôïc baèng caùch tra baûng giaûn ñoà

Fe-C khi bieát thaønh phaàn carbon vaø caùc nguyeân toá quyù cuûa vaät lieäu) toác ñoä

laøm nguoäi cuõng phuï thuoäc vaät lieäu: Theùp carbon laøm nguoäi nhanh ngoaøi

khoâng khí, theùp hôïp kim laøm nguoäi chaäm hôn cuøng vôùi loø. UÛ hay luoäc thöôøng

duøng cho caùc vaät ñaõ toâi cöùng caàn laøm meàm ñeå gia coâng söûa chöõa laïi hoaëc

laøm giaûm tính doøn caùc vaät qua caùn nguoäi nhaèm taêng tính deûo, thöôøng luoäc

ñöôïc xem nhö lamø hö chi tieát.

 Ram: laø bieän phaùp laøm dòu bôùt tính cöùng cuûa vaät lieäu sau khi toâi ñeå

choáng nöùt, taêng tính deûo baèng caùch nung leân döôùi nhieät ñoä tôùi haïn roài laøm

nguoäi töø töø cuøng loø (nhieät ñoä tôùi haïn tìm ñöôïc baèng caùch tra baûng giaûn ñoà Fe-

C khi bieát thaønh phaàn carbon vaø caùc nguyeân toá quyù cuûa vaät lieäu) toác ñoä laøm

nguoäi cuõng phuï thuoäc vaät lieäu: Theùp carbon laøm nguoäi nhanh hôn theùp hôïp

kim.

 Thöôøng hoùa: nhaèm giaûm öùng suaát dö chöùa trong chi tieát maùy hay

phoâi sau khi taïo ñeå traùnh daõn nôû, thöôøng ôû nöôùc ta khoâng nhieät luyeän gang

CHÖÔNG 1

28

nhöng phaûi thöôøng hoùa phoâi gang tröôùc khi gia coâng neáu chi tieát caàn chính

xaùc (ví duï: block maùy, bargue segment...) vì neáu khoâng thöôøng hoùa tröôùc thì

sau khi gia coâng gang coù theå töï thanh ñoåi kích thöôùc vaø chæ oån ñònh sau

khoaûng 1 naêm trôøi. Coù hai bieän phaùp thöôøng hoùa:

- Thöôøng hoùa töï nhieân: ñeå phoâi gang trong kho hay ngoaøi trôøi khoaûng 1

naêm tröôùc khi ñem gia coâng cô.

- Thöôøng hoùa nhaân taïo: ta thaáy thöôøng hoùa töï nhieân khoâng hieän thöïc vì

phaûi chôø ñôïi laâu, khoâng ñaùp öùng ñöôïc nhu caàu saûn xuaát neân ngöôøi ta thöôøng

duøng thöôøng hoùa nhaân taïo cuõng töông töï nhö ram nhöng daønh cho phoâi gang,

chöa töøng qua toâi. Cuõng coù theå thöôøng hoùa theùp tröôùc khi gia coâng.

Noùi chung nhieät luyeän thì toán keùm taêng giaù thaønh saûn phaåm vaø sinh ra

nhieàu pheá phaåm. Caàn coù nhieàu kinh nghieäm, thieát bò neân nöôùc ta thöôøng ít

duøng tröø tröôøng hôïp cheá taïo thay theá hay söûa chöõa.

5- Vaät lieäu vaø soá löôïng

Vaät lieäu vaø soá löôïng chi tieát gia coâng thöôøng phaûi ghi trong khung teân.

Soá löôïng chi tieát xaùc ñònh loaïi hình saûn suaát laø ñôn chieác, cheá thöû hay haøng

loaït nhoû lôùn hay haøng khoái, noù coù theå quyeát ñònh phöông phaùp gia coâng vaø

aûnh höôûng raát nhieàu ñeán giaù thaønh saûn phaåm. Moät soá vaät lieäu vôùi teân chuaån

thöôøng duøng trong caùc baûn veõ kyõ thuaät nhö sau:

Theùp carbon cheá taïo maùy: C30, C35, C45, C50

Theùp hôïp kim cheá taïo maùy: theùp Crom 40Cr, theùp mangan 45Mn, theùp

loø xo 40Si...

Theùp xaây döïng duøng laøm daøn, khung, voû maùy: CT3,CT4, CT5.

Gang xaùm: GX 15-32.

Gang caàu: GC.

Vaät lieäu phi kim loaïi nhö cao su, daï, amian...

1.5 QUY ÑÒNH CHO BAÛN VEÕ KYÕ THUAÄT CÔ KHÍ TRONG TRÖÔØNG

BAÙCH KHOA

Hieän nay, TCVN chöa coù quy ñònh thoáng nhaát veà khung baûn veõ neân

moãi ngaønh, nhaø maùy coù quy ñònh rieâng. Trong phaïm vi moân hoïc Veõ kyõ thuaät

cô khí taïi Khoa Cô khí tröôøng Ñaïi hoïc Baùch khoa, chuùng toâi ñöa ra moät maãu

khung teân cho giaáy A4 ñöùng coù ñoùng taäp (chuù yù theo TCVN khoâng cho pheùp

A4 ngang) vaø A3 ñöùng hoaëc ngang ñeå coù tính thoáng nhaát duøng trong trong

CAÙC LOAÏI BAÛN VEÕ CÔ KHÍ

29

moân hoïc, tieän cho baøi taäp veà nhaø vaø caùc kyø thi giöõa vaø cuoái hoïc kyø. Nhìn

chung quy ñònh khung teân naøy khoâng khaùc laém so vôùi caùc ngaønh khaùc.

1.5.1 Tieâu chuaån khung baûn veõ laép raùp

(Chæ daønh cho caùc baøi taäp veõ cô khí treân giaáy A4 trong khoa)

140

10

20

45

10

30

5

4

3

2

1

Stt Kyù hieäu

Ngöôøi veõ

Teân goïi

Ngaøy

Kyù

S.lg

Vaät lieäu

Ghi chuù

TEÂN BAÛN VEÕ hay TEÂN TOAØN MAÙY

Kieåm tra

TL:

Kyù hieäu - Teân boä phaân

Soá lg:

TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC BAÙCH KHOA

KHOA CÔ KHÍ

20

30

65

25

Hình 1.8 Khung teân baûn veõ laép cho baøi taäp treân giaáy A4

1.5.2 Tieâu chuaån khung baûn veõ cheá taïo

CHÖÔNG 1

30

140

Ngöôøi veõ

Kieåm tra

Ngaøy

Kyù

TEÂN CHI TIEÁT MAÙY

TL:

TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC BAÙCH KHOA

KHOA CÔ KHÍ

VAÄT LIEÄU

Soá lg:

25

20

30

65

Hình 1.9 Khung teân baûn veõ cheá taïo cho baøi taäp treân giaáy A4