Dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh tiểu học môn Tiếng Việt Lớp 3 tại Quận Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh

TẠP CHÍ KHOA HỌC QUẢN LÝ GIÁO DỤC

SỐ 03(19), THÁNG 9 – 2018

DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

CHO HỌC SINH TIỂU HỌC MÔN TIẾNG VIỆT LỚP 3

TẠI QUẬN THỦ ĐỨC, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TEACHING IN THE DIRECTION OF DEVELOPING THE CAPACITY FOR

ELEMENTARY STUDENTS IN VIETNAMESE SUBJECT IN THU DUC DISTRICT,

HO CHI MINH CITY

LÊ THỊ MỸ DUNG

Trường Tiểu học Linh Tây, quận Thủ Đức, [email protected]om

THÔNG TIN

TÓM TẮT

Ngày nhận: 23/9/2018

Kinh tế tri thức phát triển mạnh đem lại cơ hội phát triển

vượt bậc, đồng thời đặt ra những thách thức không nhỏ đối

với mỗi quốc gia. Đổi mới giáo dục trở thành nhu cầu cấp

thiết và xu thế mang tính toàn cầu. Trong sự đổi mới đó, bậc

tiểu học cần được quan tâm hàng đầu vì là cấp học nền tảng

của hệ thống giáo dục quốc dân. Bài viết nêu ra thực trạng

dạy học và các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học theo

định hướng phát triển năng lực môn Tiếng Việt cho học sinh

lớp 3 ở địa bàn quận Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày nhận lại: 30/9/2018

Duyệt đăng: 15/10/2018

Mã số: TCKH-S03T09-B20-2018

ISSN: 2354 – 0788

ABSTRACTS

Từ khóa:

The strong development of the knowledge economic has

brought not only a chance but also a challenge to the

overwhelming development of each country. The educational

renovation has become an essential and whole- world need.

In the process, the education of primary level should be got a

concern in advanced because of its basic in the system of

national education. The article is about the practical

situation of teaching and solutions in renovating teaching

methods based Competence Development of Vietnamese in

Grade 3 at District 9, HCM City.

dạy học, phát triển năng lực, học

sinh tiểu học, tiếng Việt lớp 3.

Key words:

teaching,

competence

development, Primary students,

Vietnamese at Grade 3.

người học, biết vận dụng tri thức vào giải quyết

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung

ương Khóa XI đã ban hành Nghị quyết số 29-

NQ/TW với nội dung: Phải chuyển đổi căn bản,

toàn diện giáo dục và đào tạo trong đó nhấn

mạnh phát triển phẩm chất và năng lực của

những vấn đề của thực tiễn” (Bộ Giáo dục và

Đào tạo, 2017).

Theo tinh thần của Nghị quyết, ngành giáo

dục đang chuẩn bị cho những chuyển biến

trong mục tiêu giáo dục phổ thông từ đổi mới

133

LÊ THỊ MỸ DUNG

nội dung, chương trình đến phương pháp dạy

học và cách đánh giá. Hoà cùng xu thế chung

đó, giáo viên tiểu học trên địa bàn quận Thủ

Đức, Thành phố Hồ Chí Minh những năm gần

đây cũng đã cố gắng nâng cao trình độ, mạnh

dạn, tích cực trong việc tổ chức các hoạt động

dạy học, vận dụng các phương pháp và kỹ thuật

dạy học tích cực. Tuy nhiên việc áp dụng còn

mang tính chất đối phó, chưa thường xuyên và

đồng bộ nên hiệu quả chưa cao.

với tên gọi: phương pháp “Bàn tay nặn bột”

(Georges Charpak, Cécile Léna, 2011).

Trình bày lý luận về năng lực và phát triển

năng lực học sinh phổ thông; về phương pháp

dạy học và đổi mới phương pháp dạy học theo

định hướng phát triển năng lực, là tài liệu với

những thành tựu mới về phương pháp dạy học

được nhóm tác giả khai thác dựa trên nền tảng

của Tâm lý học hiện đại. Nội dung mang tính

thực hành cao dựa trên nền tảng của lý thuyết

cụ thể và chi tiết, tuy nhiên nó chỉ tập trung vào

đối tượng là học sinh phổ thông (cấp 2, cấp 3)

(Huỳnh Văn Sơn, Nguyễn Kim Hồng, Nguyễn

Thị Diễm My, 2017).

2. NỘI DUNG

2.1. Về dạy học theo định hướng phát triển

năng lực

Những thập kỉ gần đây, với sự phát triển

mạnh của nền kinh tế tri thức, sự ra đời của nền

công nghiệp 4.0 đã đặt ra nhiều thách thức cho

ngành giáo dục, đặc biệt là đào tạo nguồn nhân

lực. Các hệ thống giáo dục tiên tiến đã áp dụng

phương pháp giảng dạy nhằm phát triển năng

lực người học thay vì truyền đạt nội dung, kiến

thức. Giảng dạy theo năng lực đã và đang là

một chủ đề thu hút sự quan tâm của các nhà

nghiên cứu.

Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể

là sự cụ thể hóa của đề án Đổi mới căn bản,

toàn diện nội dung chương trình, sách giáo

khoa nhằm thực hiện Nghị quyết 29 của Ban

Chấp hành Trung ương Đảng.

Những năm qua, các trường tiểu học đã

có nhiều bước tiến, tuy nhiên việc đổi mới

chưa đồng đều, còn lúng túng nên hiệu quả

chưa cao. Để giúp các trường tiểu học khắc

phục những hạn chế và thực hiện tốt việc đổi

mới, Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo Vụ Giáo

dục Tiểu học – Dự án mô hình trường học mới

Việt Nam biên soạn cuốn “Tài liệu đổi mới

hoạt động trường tiểu học”. Tài liệu được biên

soạn dưới hình thức hỏi – đáp về các nội dung

đổi mới hoạt động trong trường tiểu học

(Phạm Ngọc Định, 2016).

Biemiller, A., & Boote, C. chỉ ra rằng

giảng dạy từ vựng cho học sinh bậc tiểu học là

rất cần thiết, “dạy từ có vận dụng” giúp học

sinh nhớ được lượng từ gấp đôi việc dạy thông

thường theo hướng chỉ nhận biết mặt chữ

(Biemiller, A., & Boote, C., 2006).

Georges Charpak, Cécile Léna (2011) đưa

ra phương pháp học tập có tên gọi "Hands-on".

Đây là một phương pháp giảng dạy hướng dẫn

học sinh học tập bằng cách trực tiếp làm các thí

nghiệm với sự giúp đỡ của giáo viên để tìm ra

kiến thức sau đó thuyết trình và phản biện. Kết

quả là họ học nhanh hơn, nhớ kiến thức lâu

hơn, trở nên hợp tác hơn khi chia sẻ kinh

nghiệm trong quá trình học tập, và trên hết,

phát triển kỹ năng tự học và khám phá để học

các môn khác hiệu quả hơn. Hiện nay phương

pháp này được áp dụng khá phổ biến ở Việt

Nam trong các trường từ tiểu học đến trung học

Ở Việt Nam, vấn đề dạy học theo hướng

tiếp cận năng lực sớm được đưa vào nguyên lý

giáo dục trong nhà trường với phương châm

học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao

động sản xuất, lý luận gắn với thực tiễn, giáo

dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình

và xã hội. Tuy nhiên cho đến nay, việc dạy học

vẫn còn nặng về kiến thức, xa rời thực tế. Việc

đổi mới chỉ mới được chuyển mình trong

những năm gần đây nên dạy học theo định

hướng phát triển năng lực ở tiểu học còn khá

mới mẻ chưa thu hút được sự quan tâm của

134

TẠP CHÍ KHOA HỌC QUẢN LÝ GIÁO DỤC

SỐ 03(19), THÁNG 9 – 2018

nhiều nhà nghiên cứu.

môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và

năng lực cá thể (Bernd Meier, Nguyễn Văn

Cường, 2014).

2.2. Các khái niệm cơ bản

2.2.1. Năng lực

Theo Từ điển tiếng Việt, “năng lực” gồm

hai nghĩa: “khả năng, điều kiện chủ quan hoặc

tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào

đó” và “phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho

con người khả năng hoàn thành một loại hoạt

động nào đó với chất lượng cao” (Hoàng Phê,

2016, tr 836).

Từ cấu trúc của năng lực cho thấy dạy học

định hướng phát triển năng lực không chỉ nhằm

mục tiêu phát triển năng lực chuyên môn bao

gồm tri thức, kỹ năng chuyên môn mà còn phát

triển năng lực phương pháp, năng lực xã hội và

năng lực cá thể. Những năng lực này không

tách rời nhau mà có mối quan hệ chặt chẽ.

2.2.2. Dạy học

Trong lĩnh vực giáo dục, Denyse

Tremblay cho rằng năng lực là “khả năng hành

động, thành công và tiến bộ dựa vào việc huy

động và sử dụng hiệu quả tổng hợp các nguồn

lực để đối mặt với các tình huống trong cuộc

sống” (Denyse, Tr., 2002, tr.5).

Theo Từ điển tiếng Việt “dạy học” là:

“dạy để nâng cao trình độ văn hóa và phẩm

chất đạo đức, theo chương trình nhất định”

(Hoàng Phê, 2016, tr.307).

Quan niệm của Vương Đức Bình về dạy

học có thể nói là khá phù hợp với mục tiêu dạy

học của nước ta hiện nay: “Dạy học là một quá

trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có

định hướng giúp người học từng bước có năng

lực tư duy và năng lực hành động với mục đích

chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết,

các kỹ năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại

đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng giải

quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong

toàn bộ cuộc sống của mỗi người học”

(phuongphapdayhoc.blogspot.com).

Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể

trong chương trình giáo dục phổ thông mới của

Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng xếp năng lực vào

phạm trù hoạt động khi giải thích: “năng lực là

sự huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và

các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm

tin, ý chí… để thực hiện một loại công việc

trong bối cảnh nhất định (Bộ Giáo dục và Đào

tạo, 2017, tr.5).

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài,

người nghiên cứu nhận thấy khái niệm về năng

lực của tác giả Nguyễn Công Khanh là phù

hợp: “Năng lực là khả năng làm chủ những hệ

thống kiến thức, kỹ năng, thái độ và vận hành

(kết nối) chúng một cách hợp lý vào thực hiện

thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu

quả những vấn đề đặt ra trong cuộc sống”

(Nguyễn Công Khanh, 2004). Từ khái niệm

trên cho thấy kiến thức, kỹ năng và thái độ có

quan hệ mật thiết với năng lực nhưng không

đồng nhất với năng lực.

2.2.3. Dạy học theo định hướng phát triển

năng lực

Việc dạy học theo định hướng phát triển

năng lực được thể hiện qua việc dạy học thông

qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, từ

đó giúp học sinh tự khám phá những điều chưa

biết chứ không phải thụ động tiếp thu những tri

thức được sắp đặt sẵn. Theo tinh thần này, giáo

viên là người tổ chức và chỉ đạo học sinh tiến

hành các hoạt động học tập như nhớ lại kiến

thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng

sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống

học tập hoặc tình huống thực tiễn... Mặt khác,

cần tăng cường phối hợp học tập cá thể với học

tập hợp tác theo phương châm “tạo điều kiện

cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và

Để hình thành và phát triển năng lực cần

xác định các thành phần và cấu trúc của chúng.

Việc mô tả cấu trúc và các thành phần năng lực

cũng khác nhau. Cấu trúc chung của năng lực

(năng lực hành động) được mô tả là sự kết hợp

của 4 năng lực thành phần: Năng lực chuyên

135

LÊ THỊ MỸ DUNG

thảo luận nhiều hơn”. Điều đó có nghĩa, mỗi

học sinh vừa cố gắng tự lực một cách độc lập,

vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình

tiếp cận, phát hiện và tìm tòi kiến thức mới.

Từ những đặc điểm nêu trên có thể đưa

ra khái niệm về dạy học theo định hướng phát

triển năng lực như sau: “Dạy học theo định

hướng phát triển năng lực là quá trình dạy

học trong đó nhấn mạnh hoạt động học, vai

trò của người học và hướng đến sự phát triển

năng lực chung và năng lực chuyên môn của

người học”.

học tập mang tính xã hội; tăng cường sự tự tin

cho học sinh; phát triển năng lực phương

pháp; dạy học nhóm tạo khả năng dạy học

phân hoá; tăng cường kết quả học tập: những

nghiên cứu so sánh kết quả học tập của học

sinh cho thấy rằng, những trường học đạt kết

quả dạy học đặc biệt tốt là những trường có áp

dụng và tổ chức tốt hình thức dạy học nhóm.

Tuy nhiên, nếu tổ chức và thực hiện kém, việc

học nhóm sẽ dẫn đến kết quả ngược lại với

những dự định ban đầu.

Dạy học theo nhóm thường được áp dụng

để đi sâu, vận dụng, luyện tập, củng cố một chủ

đề đã học, nhưng cũng có thể để tìm hiểu một

chủ đề mới. Ở mức độ cao, có thể đề ra những

nhiệm vụ cho các nhóm học sinh hoàn toàn độc

lập xử lý các lĩnh vực đề tài và trình bày kết

quả của mình cho những học sinh khác ở dạng

bài giảng.

Dạy học theo định hướng phát triển năng

lực đòi hỏi sự khéo léo của giáo viên trong việc

áp dụng các phương pháp dạy học phù hợp, cần

ưu tiên sử dụng các phương pháp và kỹ thuật

dạy học phát huy tính tích cực, sáng tạo và

năng lực cho học sinh nhằm tạo ra những hoạt

động học tập phong phú, đa dạng với sựu phối

hợp của những phương tiện dạy học hiện đại,

đa dạng.

3.3.2. Dạy học giải quyết vấn đề

Tình huống có vấn đề là yếu tố hạt nhân

và trọng tâm của phương pháp này. Vấn đề có

thể là một sự kiện, một tình huống trong bài

học hay một hiện tượng đã và đang diễn ra

trong thực tiễn cuộc sống chứa đựng mâu thuẫn

cần lý giải. Tình huống có vấn đề là tình huống

giáo viên đặt ra cho người học những bài toán

nhận thức chứa đựng mâu thuẫn giữa tri thức

đã biết với tri thức phải tìm. Đây là động lực,

nhân tố kích thích xuất hiện ở người học nhu

cầu tìm kiếm thông tin và sử dụng các thao tác

của tư duy để tìm lời giải thỏa đáng. Người học

tự tìm kiếm thông tin để giải quyết vấn đề dưới

sự dẫn dắt, định hướng của giáo viên. Nhiệm

vụ giải quyết các tình huống có vấn đề là của

người học, học sinh phải động não, sử dụng các

thao tác tư duy thông qua việc hoài nghi, dự

kiến, tưởng tượng… nhờ đó năng lực tư duy

được phát triển.

3.1. Các phương pháp dạy học theo định

hướng phát triển năng lực môn Tiếng Việt tại

bậc tiểu học

3.3.1. Phương pháp dạy học theo nhóm

Dạy học theo nhóm là phương pháp dạy

học trong đó giáo viên tổ chức cho học sinh

hình thành các nhóm học tập nhỏ cùng nhau

nghiên cứu, trao đổi ý tưởng và giải quyết vấn

đề do giáo viên đặt ra. Từ đó giúp học sinh tiếp

thu một lượng kiến thức nhất định dựa trên cơ

sở hoạt động tích cực của từng cá nhân. Từng

thành viên trong nhóm không chỉ chịu trách

nhiệm về việc học tập của mình mà còn có

trách nhiệm quan tâm đến việc học tập của bạn

bè trong nhóm.

Dạy học nhóm nếu được tổ chức tốt sẽ

phát huy tính tích cực, tự lực và tinh thần

trách nhiệm của học sinh; phát triển năng lực

cộng tác làm việc; phát triển năng lực giao

tiếp như biết lắng nghe, chấp nhận và phê

phán ý kiến người khác, biết trình bày, bảo vệ

ý kiến của mình trong nhóm; hỗ trợ quá trình

Phương pháp này có tiến trình từ việc đặt

vấn đề cho đến giải quyết, kiểm tra và thể

nghiệm vấn đề được chia theo từng bước rõ

ràng qua đó học sinh phát huy được tính tích

136

TẠP CHÍ KHOA HỌC QUẢN LÝ GIÁO DỤC

SỐ 03(19), THÁNG 9 – 2018

cực, độc lập và sáng tạo trong học tập thông

qua sự hướng dẫn, giúp đỡ, kích thích sự nhận

thức cho học sinh từ giáo viên.

luyện tính bền bỉ, kiên nhẫn; rèn luyện năng lực

cộng tác làm việc; phát triển năng lực đánh giá.

3.3.4. Phương pháp đóng vai

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề

tạo điều kiện cho học sinh phát huy được tính

chủ động, tính tích cực và sáng tạo, phát triển

năng lực nhận thức và năng lực giải quyết vấn

đề. Bên cạnh đó phương pháp này còn góp

phần tích cực vào việc rèn luyện tư duy phê

phán, tư duy sáng tạo cho học sinh. Trong một

tiết dạy, có thể sử dụng nhiều phương pháp để

đạt được kết quả tối ưu. Tuy nhiên, đối với

phương pháp dạy học giải quyết vấn đề thì vấn

đề thường được đưa ra khi bắt đầu bài học, đưa

học sinh vào tình huống có vấn đề gắn với mục

tiêu kiến thức, kỹ năng cần đạt được.

Đóng vai là phương pháp giáo viên tổ

chức cho học sinh thực hành làm thử một số

cách ứng xử trong một tình huống đạo đức

hoặc pháp luật giả định. Phương pháp đóng vai

có thể thực hiện dưới dạng hoạt cảnh tình

huống để giới thiệu bài. Phương pháp đóng vai

cũng có thể xây dựng thành tiểu phẩm để củng

cố bài học. Nghĩa là ở mỗi phần của bài học

chúng ta đều có thể sử dụng phương pháp đóng

vai tuỳ theo nội dung và mục đích của bài dạy.

Đóng vai nhằm phát triển năng lực hành động

thông qua sự trải nghiệm của chính bản thân

người học và thông qua thông tin phản hồi từ

những người quan sát.

3.3.3. Phương pháp dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án là một hình thức dạy

học, trong đó người học thực hiện một nhiệm

vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý

thuyết và thực hành, có tạo ra các sản phẩm có

thể giới thiệu. Nhiệm vụ này được người học

thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá

trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế

họach, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều

chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện.

Làm việc nhóm là hình thức cơ bản của dạy

học dự án.

Để phương pháp đóng vai thực sự có hiệu

quả ta cần tiến hành theo các bước: đầu tiên,

giáo viên giới thiệu tình huống, học sinh thảo

luận trong tổ xây dựng kịch bản và phân công

đóng vai. Sau khi học sinh tập luyện trong

nhóm, các em sẽ lên trình bày. Các nhóm khác

quan sát, nhận xét. Cứ lần lượt các nhóm lên

thể hiện và nhận xét lẫn nhau. Cuối cùng giáo

viên sẽ chốt lại, củng cố và khen ngợi.

Phương pháp đóng vai giúp phát triển

năng lực giao tiếp, khả năng đồng cảm, khả

năng đánh giá, lòng khoan dung, ý thức được

quan điểm cá nhân, khắc phục sự nhút nhát

của bản thân, phát triển khả năng sáng tạo.

Phương pháp này cũng có một số hạn chế nhất

định như học sinh phải nắm trước kiến thức và

đóng vai theo kịch bản sẵn có nên giảm khả

năng sáng tạo.

Dựa trên cấu trúc của tiến trình phương

pháp, người ta có thể chia tiến trình của Dạy

học theo dự án làm nhiều giai đoạn khác nhau.

Sau đây trình bày một cách phân chia các giai

đoạn của dạy hoc theo dự án theo 5 giai đoạn:

xác định chủ đề và mục đích của dự án; xây

dựng kế hoạch thực hiện, thực hiện dự án; trình

bày sản phẩm dự án và cuối cùng là đánh giá

dự án.

Trong môn Tiếng Việt ở tiểu học,

phương pháp đóng vai thường được sử dụng

hiệu quả ở phân môn Tập đọc và Kể chuyện.

Sau một số bài tập đọc học sinh được yêu cầu

kể lại nội dung của bài. Thay vì để một vài

học sinh khá giỏi kể lại một cách đơn thuần

giáo viên có thể thiết kế tiết học dưới dạng

phân vai kể lại câu chuyện để nhiều em được

Dạy học theo dự án giúp gắn lý thuyết với

thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và

xã hội; kích thích động cơ, hứng thú học tập

của người học; phát huy tính tự lực, tính trách

nhiệm; phát triển khả năng sáng tạo; rèn luyện

năng lực giải quyết những vấn đề phức hợp; rèn

137

LÊ THỊ MỸ DUNG

tham gia vào câu chuyện và ý nghĩa nhân văn

sẽ lan tỏa nhiều hơn.

phương pháp dạy học mới yêu cầu giáo viên

phải tốn nhiều thời gian, phải vất vả, tìm tòi,

sáng tạo rất nhiều trong khâu thiết kế, soạn bài,

chuẩn bị, sử dụng nhiều phương án, tình huống

sư phạm, chuyên môn để dẫn dắt, gợi mở học

sinh tìm hiểu, suy nghĩ, tư duy...

4. THỰC TRẠNG

Hiện nay, ngành giáo dục đang ráo riết

thực hiện nội dung đổi mới giáo dục, với

phương châm chuyển từ tiếp cận nội dung sang

tiếp cận năng lực của người học, lấy học sinh

làm trung tâm. Trong quá trình đổi mới đó giáo

viên giữ vị trí quan trọng. Những năm gần đây,

việc đổi mới phương pháp dạy học theo định

hướng phát triển năng lực được Phòng Giáo

dục quận Thủ Đức và Sở Giáo dục và Đào tạo

Thành phố Hồ Chí Minh tập huấn khá nhiều.

Trong trường Tiểu học, giáo viên đã triển khai

thực hiện những phương pháp dạy học mới,

bước đầu thu được những kết quả nhất định.

Tuy nhiên, tính hiệu quả, sự đồng bộ của

việc đổi mới phương pháp dạy học theo định

hướng phát triển năng lực môn Tiếng Việt vẫn

còn hạn chế. Hiệu phó chuyên môn của một

trường Tiểu học cho rằng tỉ lệ giáo viên đổi

mới phương pháp dạy học chỉ khoảng 30%

giáo viên toàn trường trong đó vận dụng các

phương pháp dạy học theo định hướng phát

triển năng lực chỉ chiếm 5%. Từ đó cho thấy,

trong dạy học theo dịnh hướng phát triển năng

lực môn Tiếng Việt vẫn còn những khó khăn,

trở ngại, vướng mắc.

Bên cạnh đó, tính đồng bộ còn hạn chế.

Trong các trường tiểu học quận Thủ Đức không

thiếu những tấm gương thầy, cô giáo rất tâm

huyết, nỗ lực trong việc đổi mới phương pháp

dạy học. Mỗi tiết dạy đều thể hiện tinh thần đổi

mới, lấy học sinh làm trung tâm, dùng nhiều

hình thức dạy học để dẫn dắt, gợi mở, phát huy

năng lực của học sinh. Tuy nhiên, số đông thầy

cô khác lại vẫn cứ giậm chân tại chỗ trong hầu

hết các tiết dạy. Họ chỉ vận dụng phương pháp

dạy học mới khi và chỉ khi có người dự giờ,

thao giảng, thi giáo viên dạy giỏi các cấp. Có

thể thấy rõ tình trạng này qua hoạt động thực

tiễn, đi dự giờ, dự tiết giáo viên dạy giỏi. Điều

này dẫn đến hiệu quả, tác động, ảnh hưởng của

các phương pháp dạy học theo định hướng phát

triển năng lực còn khá mờ nhạt, chưa hình

thành ở các em học sinh nếp làm việc, học tập

theo phương pháp mới một cách căn cơ, có lề

lối, thường xuyên.

Nhiều cán bộ quản lý, giáo viên dạy Tiếng

Việt còn mơ hồ, lúng túng, không hiểu những

phương pháp dạy học hiện đại, phát triển năng

lực học sinh. Thời gian qua, nhiều nhà trường,

giáo viên, mặc dù đã được tập huấn không ít

lần, song vẫn loay hoay, mơ hồ về mục tiêu,

cách thức thực hiện bài học minh hoạ, sinh hoạt

theo chủ đề, dạy học tích hợp đa môn, liên

môn, xuyên môn; dạy học theo dự án, phương

pháp “bàn tay nặn bột”… là gì. Cho nên, việc

thực hiện còn lúng túng thậm chí sai tiêu chí,

mục tiêu. Khi được phỏng vấn 15/27 giáo viên

đã cho biết rằng không biết dạy học theo dự án

được tổ chức như thế nào.

Về mặt nhận thức, mặc dù đã được chỉ

dẫn, quán triệt rất nhiều lần trong các đợt tập

huấn, bồi dưỡng nhưng có một bộ phận cán bộ

quản lý và thầy cô giáo, nhất là giáo viên lớn

tuổi vẫn còn thể hiện rõ sự bảo thủ, trì trệ, hạn

chế nhiều trong nhận thức, thiếu kiên trì với cái

mới. Phần lớn giáo viên ở các bậc học phổ

thông được đào tạo trước đây, chủ yếu tiếp thu

và vận dụng theo phương pháp dạy học truyền

thống, lấy người thầy làm trung tâm nên

thường cung cấp kiến thức, kỹ năng cho học

sinh theo cách áp đặt, một chiều. Dạy học theo

phương pháp truyền thống có phần nhẹ nhàng,

đơn giản, giáo viên ít cần động não, chỉ yếu

giảng bài và đọc - chép. Còn thực hiện theo

Việc thiếu thốn về cơ sở vật chất, trang

thiết bị… cũng là một rào cản lớn. Tất nhiên,

muốn việc đổi mới phương pháp dạy học đạt

138

TẠP CHÍ KHOA HỌC QUẢN LÝ GIÁO DỤC

SỐ 03(19), THÁNG 9 – 2018

mục tiêu đề ra, không chỉ có đổi mới nội dung,

chương trình, đội ngũ thầy cô giáo mà còn phải

đầy đủ, đảm bảo, đồng bộ về cơ sở vật chất,

trang thiết bị. Điều đó, nhiều trường vẫn chưa

làm được. Phòng ốc còn thiếu. Sĩ số học sinh

trong một lớp quá đông, vượt so với qui định từ

5 đến 10 em. Thiết bị phục vụ cho dạy học như

máy tính, đèn chiếu...không đầy đủ. Nhiều bài

dạy, giáo viên muốn có thêm một số phương

tiện, vật dụng, đồ dùng khác thì phải tự bỏ tiền

túi ra làm. Trong điều kiện áp lực công việc tại

trường học ngày càng nhiều, đồng lương, chế

độ còn ít ỏi, kinh phí hỗ trợ của nhà trường hạn

chế thì việc đòi hỏi giáo viên tích cực đổi mới

là rất khó. Trong 4 trường học được chọn để

khảo sát, chỉ có 1 trường có hỗ trợ kinh phí cho

giáo viên làm đồ dùng tuy nhiên cũng rất ít

(100.000 đồng/ lớp/ học kì).

ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục, đáp ứng

kỳ vọng của xã hội, đất nước trong bối cảnh

hội nhập. Đổi mới phương pháp dạy học đang

là vấn đề mang tính cấp thiết trong xu hướng

đổi mới giáo dục hiện nay. Đây không phải là

vấn đề đơn giản, giải quyết trong một sớm

một chiều, cần có một lộ trình nhất định, đặc

biệt là nỗ lực, ý chí, từ nhiều phía, các cấp

quản lý giáo dục, đội ngũ giáo viên đến đối

tượng học sinh.

5. GIẢI PHÁP

Để khắc phục thực trạng nêu trên đồng

thời giúp việc vận dụng phương pháp dạy học

theo định hướng phát triển năng lực người học

đạt hiệu quả cao đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo

dục hiện nay, cần triển khai các giải pháp sau:

Thứ nhất, đổi mới nhận thức, trước hết là

nhận thức của đội ngũ giáo viên trực tiếp giảng

dạy. Giáo viên cần nhận thức đúng đắn về dạy

học theo định hướng phát triển năng lực, đặc

biệt là môn Tiếng Việt để tổ chức các hoạt

động dạy học và vận dụng các phương pháp

dạy học phù hợp giúp học sinh năng động, tự

tin, nâng cao năng lực giao tiếp và sử dụng

tiếng Việt, cần khắc phục lối tư duy chỉ quan

tâm đến dạy chữ, truyền thụ kiến thức đối phó

với thi cử, chạy theo thành tích.

Về nội dung, chương trình môn Tiếng

Việt lớp 3 khá nặng tuy đã được giảm tải

song vẫn còn nặng về kiến thức. Áp lực thi

cử, thành tích vẫn còn dai dẳng cũng khiến

giáo viên “sợ” đổi mới phương pháp dạy học.

Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến việc đổi

mới phương pháp dạy học gặp nhiều khó

khăn, trở ngại. Bên cạnh đó, hiệu quả của các

đợt tập huấn mang lại thường không cao do

thời gian tập huấn ít, chưa đi vào thực tế và

chiều sâu. Một giáo viên cho rằng: Khi tập

huấn hãy cho chúng tôi có thời gian nghiên

cứu, tìm tòi. Các nội dung đổi mới cũng cần

thực hiện theo quy trình. Chứ việc tập huấn

chỉ một, hai ngày thậm chí một buổi làm sao

chúng tôi nắm bắt hết nội dung. Chúng tôi

đâu phải là những siêu nhân. Giáo viên đi dự

nhiều đợt tập huấn, đến khi thực hành, dạy

thử 1 tiết, áp dụng các phương pháp dạy học

hiện đại, lại làm không được mấy, vì bài học

quá dài, quá nhiều kiến thức, không đủ thời

gian để thực hiện.

Để thực hiện được giải pháp này, bản thân

giáo viên cần chủ động tự học, tự bồi dưỡng

nâng cao năng lực nghề nghiệp. Sự phát triển tư

duy, trình độ chuyên môn để tổ chức tiết học và

biết cách vận dụng các phương pháp dạy học

đạt hiệu quả, học sinh cảm thấy hứng thú và

yêu thích môn học. Bên cạnh đó, cấp quản lý

nhà trường cần xây dựng kế hoạch giáo dục nhà

trường theo định hướng phát triển năng lực và

phẩm chất học sinh qua các nội dung:

Điều chỉnh cấu trúc nội dung dạy học

trong chương trình hiện hành và xây dựng kế

hoạch giáo dục mới ở từng môn học, hoạt động

giáo dục và của nhà trường.

Có thể nói, sử dụng phương pháp dạy

học hiệu quả là yếu tố quan trọng bậc nhất để

mục tiêu, chất lượng giáo dục phổ thông đáp

139

LÊ THỊ MỸ DUNG

Đổi mới phương pháp và hình thức tổ

chức giáo dục theo định hướng phát triển năng

lực học sinh.

Cần đổi mới quy trình và hình thức đánh giá

kết quả học tập của học sinh, nên theo quá trình

học tập, không chỉ dừng lại ở công đoạn cuối

cùng là thi và kiểm tra. Nếu áp dụng cách thức

đánh giá học tập theo quá trình, học sinh sẽ tích

cực tham gia vào quy trình dạy học và đó cũng

là điều thuận lợi cho việc áp dụng phương pháp

dạy học mới.

Đổi mới quản lý hoạt động dạy học, giáo

dục nhằm nâng cao hiệu quả phát triển kế

hoạch giáo dục nhà trường.

Nâng cao trách nhiệm đối với công tác đào

tạo, bồi dưỡng giáo viên qua việc tạo điều kiện

để giáo viên được tham gia các lớp đào tạo, bồi

dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn phù hợp

năng lực chuyên môn; thường xuyên tổ chức

các chuyên đề bồi dưỡng, sinh hoạt chuyên

môn cấp trường, cấp cụm để tạo điều kiện cho

giáo viên trong trường, trong cụm được trao

đổi, học tập kinh nghiệm lẫn nhau.

Để áp dụng phương pháp dạy học tích cực

có hiệu quả, giáo viên phải thực sự là người

tâm huyết với nghề nghiệp và có kiến thức sâu

rộng. Mỗi giáo viên phải tự mình ý thức việc tự

học, tự rèn không ngừng nâng cao hiểu biết,

trau dồi chuyên môn nghiệp vụ. Người giáo

viên thực sự yêu nghề luôn chịu khó học tập

cầu tiến bộ, luôn dành tâm sức cho bài giảng.

Trước mỗi buổi dạy, tiết dạy cần phải đầu tư

nên sử dụng những phương pháp nào cho bài

giảng và sau đó tự rút kinh nghiệm, nhằm

không ngừng hoàn thiện nghề nghiệp của mình.

6. KẾT LUẬN

Thứ hai, đổi mới phương pháp dạy học

theo hướng phát huy tính sáng tạo, tích cực,

chủ động của người học đồng thời phát triển kỹ

năng vận dụng tri thức vào hoạt động thực tiễn.

Phát triển năng lực học sinh là mục tiêu hàng

đầu được đặt ra hiện nay. Trong đó, năng lực

giao tiếp vừa là năng lực chung, vừa là năng

lực đặc thù của môn Tiếng Việt. Đây là năng

lực quan trọng giúp học sinh học tốt các môn

học khác và phát triển bản thân qua hoạt động

giao tiếp.

Đổi mới dạy học theo định hướng phát

triển năng lực phù hợp với yêu cầu và xu thế

phát triển của xã hội trong giai đoạn hiện nay.

Việc chuyển từ dạy học theo định hướng nội

dung sang dạy học theo định hướng phát triển

năng lực sẽ góp phần nâng cao chất lượng

giáo dục. Trong quá trình đổi mới này, giáo

viên giữ vai trò quan trọng, là người quyết

định sự thành công cho công cuộc cách mạng

đổi mới giáo dục. Vì vậy, mỗi giáo viên cần

phải không ngừng tìm tòi, học hỏi, đổi mới,

sáng tạo để mang lại cho các em học sinh

những bài dạy thú vị, bổ ích, tràn đầy những

giá trị nhân văn, giúp học sinh biến tri thức

thành tình cảm, niềm tin và hành trang để vào

đời. Trong đó, cần chú trọng hình thành và

phát triển các năng lực giao tiếp, năng lực

chung mà cũng là năng lực đặc thù của môn

Tiếng Việt để giúp học sinh học tập và thành

công hơn trong cuộc sống.

Năng lực và phẩm chất có mối quan hệ

mật thiết với nhau, tạo nên sự phát triển toàn

diện ở học sinh cả tài lẫn đức. Muốn vậy, đổi

mới phương pháp dạy học cần phải tạo môi

trường học tập tích cực, chủ động và sáng tạo

cho học sinh. Học sinh cần có sự chủ động, tích

cực trong hoạt động học tập của bản thân; hỗ

trợ tốt với giáo viên để tiết học theo hướng đổi

mới do giáo viên tổ chức được thành công từ

đó nâng cao năng lực bản thân.

Thứ ba, cần đưa việc thực hiện phương

pháp dạy học tích cực vào các tiết học thường

xuyên và đưa vào tiêu chí đánh giá cuối năm.

Thường xuyên tổ chức đưa giáo viên đi tập

huấn thêm về phương pháp dạy học tích cực.

140

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2014), Lí luận dạy học hiện đại – Cơ sở đổi mới.

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2017), Tài liệu hội thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể

trong chương trình giáo dục phổ thông mới.

3. Biemiller, A., & Boote, C. (2006). An effective method for building meaning vocabulary in

primary grades. Journal of Educational Psychology, 98(1), 44-62

4. Denyse, Tr. (2002) The Competency-Based Approach: Helping leaners becomes autonomous. In

Adult Education- A Lifelong Journey.

5. Georges Charpak, Cécile Léna (2011), Georges Charpak, La main à la paate: Les sciences à

l'école primaire.

6. Nguyễn Công Khanh (2004), Đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh phổ thông theo cách tiếp cận

năng lực, Hội thảo quốc gia về xây dựng Chương trình giáo dục phổ thông tại Hà Nội.

7. Huỳnh Văn Sơn, Nguyễn Kim Hồng, Nguyễn Thị Diễm My (2017), Phương pháp dạy học phát

triển năng lực học sinh phổ thông, Nxb. Đại học Sư phạm Hà Nội.

8. Hoàng Phê (Chủ biên, 2016), Từ điển Tiếng Việt, Nxb. Hồng Đức.

9. Phạm Ngọc Định (Chủ biên, 2016), Tài liệu đổi mới hoạt động trường tiểu học, Nxb. Giáo dục

Việt Nam

10. http://phuongphapdayhoc.blogspot.com/2008/03/dy-hc-l-g.html.

141

BÀI BÁO KHOA HỌC

THỰC HIỆN CÔNG BỐ THEO QUY CHẾ ĐÀO TẠO THẠC SỸ

Bài báo khoa học của học viên

có xác nhận và đề xuất cho đăng của Giảng viên hướng dẫn

Bản quyền tác phẩm đã được bảo hộ bởi Luật xuất bản và Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam.

Nghiêm cấm mọi hình thức xuất bản, sao chụp, phát tán nội dung khi chưa có sự đồng ý

của tác giả và Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh.

ĐỂ CÓ BÀI BÁO KHOA HỌC TỐT, CẦN CHUNG TAY BẢO VỆ TÁC QUYỀN!

Thực hiện theo MTCL & KHTHMTCL Năm học 2018-2019 của Thư viện Trường Đại học

Sư phạm Kỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh.