Vài nét về Phạm Văn Ký qua không gian báo chí pháp ngữ
Chên dung nhaâ vùn Phamå Vùn Kyá (1916-1992)
(Nguöìn: Phaåm Vùn Ba)
VAÂI NEÁT VÏÌ PHAÅM VÙN KYÁ
QUA KHÖNG GIAN BAÁO CHÑ PHAÁP NGÛÄ
.
Phaåm Vùn Quang* Nguyïîn Cöng Lyá**
rong quaá trònh tòm hiïíu diïnå maåo caác
taác giaã Viïåt Nam viïët bùçng Phaáp ngûä
trong sûå nghiïåp saáng taác cuãa öng sau naây. Möåt
trong nhûnä g ngûúâi quan troång nhêët maâ Phaåm
Vùn Kyá quen biïët àoá laâ giaáo sû kiïm nhaâ vùn
Raphaël Barquisseau. Rúâi Haâ Nöåi, Raphaël
Barquisseau trúã thaânh hiïåu trûúãng trûúângTrung
hoåc Chasseloup-Laubat Saâi Goân, nhaâ giaáo - viïån
sô - nhaâ vùn ngûúâi Phapá naây àaä danâ h cho Phaåm
Vùn Kyá mötå sûå ûu aái àùcå biïåt. Chñnh öng àaä viïët
lúâi tûåa cho têåp thú àêuì tay göìm 52 baâi cuãa Phaåm
Vùn Kyá: UneVoix sur la voie (1936) (Tiïëng voång
trïn àûúâng). Chùæc chùnæ võ viïån sô Haân lêm Khoa
hoåc Haãi ngoaåi naây àaä ñt nhiïìu coá anã h hûúãng àïën
vùn nghiïpå cuãa Phamå Vùn Kyá vïì sau. Cuäng chñnh
Barquisseau àaä dêîn dùæt, taåo àiïìu kiïån cho Phaåm
Vùn Kyá tiïpë xuác vúái giúái vùn thi sô Viïåt Nam
thúâi àoá. Nhaâ thú Nguyïnî Vyä àaä kïí laåi möåt cacá h
rêët êën tûúnå g thaái àöå cuãa giúái vùn thi sô trñ thûác
Viïåt Nam àûúng thúâi vúái PhaåmVùn Kyá nhû sau:
"Ngûúâi ta àaä tiïëp àoná anh vúái mötå nuå cûúâi
ngú ngaác, hoaâi nghi, nhû àûáng trûúác möåt bûác
tranh 'cubique' cuãa Picasso vêåy"2.
thïë kyã XX, chuáng töi muöën daânh möåt
võ trñ àùåc biïåt cho Phamå Vùn Kyá. Búiã , cho àïën
nay öng vêîn àûúåc coi nhû taác giaã chuyïn nghiïåp
nöíi tröåi nhêët trong böå phêån vùn hoåc Viïåt Nam
viïët bùçng tiïëng Phaáp caã vïì söë lûúång vaâ chêët lûúång
vùn phêím. Öng laâ nhaâ vùn traãi nghiïåm tûâ thúâi
thûåc dên àïën hêåu thûåc dên, àöìng thúiâ laâ nhaâ vùn
àùåc thuâ trong tiïën trònh giao lûu vùn hoáa Viïåt -
Phaáp. Baâi viïët naây seä giúái thiïåu àöi neát vïì saáng
taác (thú, truyïån ngùæn, tiïíu thuyïët) cuãa PhaåmVùn
Kyá trïn baáo chñ Phaáp ngûä xuêët banã úã Viïåt Nam
vaâ úã Phaáp tûâ nhûäng nùm 30 àïën nhûäng nùm 50
cuãa thïë kyã XX.
1. Tûâ khöng gian baãn àõa
Xuêët thên tûâ möåt gia àònh àöng con taåi laâng
NhênAn, huyïånAn Nhún, tónh Bònh Àõnh, Phaåm
Vùn Ky1á àaä súám biïët àïnë möåt cuöåc söëng tûå lêåp
khi bùæt àêìu ra Haâ Nöåi hoåc úã trûúnâ g trung hoåc
Baão Höå. Nhûäng nùm theo hoåc taåi àêy àaä taåo cho
Phaåm Vùn Kyá nhûäng möië quan hïå rêtë yá nghôa vaâ
múã ra cho öng möåt con àûúâng àêìy triïín voång
Nguyïîn Vyä coân nhêån àõnh tiïëp:
"Chuáng ta phaãi cöng nhêån rùçng trïn àõa haåt
* TS., Khoa Ngûä vùn Phaáp,Trûúâng Àaåi hoåc KHXH&NV-ÀHQG-TP.HCM.
** PGS.TS., Khoa Vùn hoåc vaâ Ngön ngûä, Trûúâng Àaåi hoåc KHXH&NV-ÀHQG-TP.HCM.
1. Phaåm Vùn Kyá sinh nùm 1916, mêët nùm 1992, laâ con trai àêìu trong gia àònh mûúâi hai con. Öng laâ anh trai cuãa
nhaâ thú Phaåm Höí vaâ nhaåc sô Phamå Thïë Myä.
2. Nguyïîn Vy,ä 2007, tr. 489.
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦
3
thi vùnViïåt Nam, PhaåmVùn Kyá laâ tiïn phong vaâ
àaåi diïån àöåc àaáo cuãa Thi phaái Siïu thûåc
(Surreáalisme), aãnh hûúãng cuãa Phapá , giûäa luác
Thi ca Viïåt ngûä múái bùtæ àêìu thoatá ra khoãi Thú
Àûúâng luêåt vaâ aáp duång cuá phaáp ÊuTêy, maâ ngûúâi
ta goåi laâ Thú Múái"3.
Nhêån àõnh naây cuãa Nguyïîn Vyä vïì vai troâ
cuãa cuãa Phaåm Vùn Kyá hùèn laâ coá ly.á Búãi chñnh
Phaåm Vùn Ky,á trong möåt cuöåc traã lúiâ phoãng vêën
vaâo nùm 1954 vúái nhaâ baáo Andreá Boruin, chuã
buát taåp chñ Nouvelles litteáraires (Tin Vùn), àaä
khùèng àõnh sûå thaán phucå cuãa mònh àöëi vúái caác
thi sô Phaáp:
"AÂ Hanoi, ouâ je fis mes eátudes secondaires
[...] je deácouvris tour aâ tour Lamartine, dont
j'aimais alors les modulations, puis Verhaeren,
Samain et Rostand. Mais je ne devais connaiître
Malarmeá et Valeáry, mes deux grandes
reáveálations, qu'aâ ma sortie du lyceáe" (Instantaneá
Pham Van Ky). (Thúâi kyâ theo hoåc trung hoåc úã
Haâ Nöåi, töi àaä lêìn lûútå khaám phaá Lamartine vúái
neát phong caách uyïín chuyïín maâ töi ûa thñch höìi
àoá, röìi àïën Verhaeren, Samain vaâ Rostand.
Nhûng chó àïën khi töët nghiïåp tuá taâi, töi múái thûåc
sûå biïët àïën Mallarmeá vaâValeáry, hai phaát hiïån vô
àaåi cuãa töi).
Roä raâng, nhaâ thú treã Phaåm Vùn Kyá àaä nhanh
choáng chõu aãnh hûúãng tûâ caác taác giaã Phaáp, àöìng
thúâi chñnh öng cuäng taoå àûúåc tiïnë g noái riïng
cuãa mònh trong giúái vùn hoåc Viïtå Nam àûúng
thúâi, qua nhûäng saáng taác thú bùçng tiïëng Phaáp.
Thûåc vêåy, võ thïë vùn hoåc cuãa Phaåm Vùn Kyá
ngaây caâng àûúåc khùèng àõnh, àùåc biïåt nhúâ vaâo
khaã nùng vaâ 'chiïën thuêtå ' cuãa öng trong saáng taåo
nghïå thuêåt. Caách thûác maâ öng tiïëp xuác vúái khöng
gian biïíu tûúång vaâ tûúãng tûúång vúái muåc àñch
àöëi thoaåi vùn hoáa, àönì g thúâi duy trò möåt möëi
quan hïå liïn tuåc vúái cöng chuáng bùnç g nhûäng taác
phêím àùng trïn baáo àaä goáp phêìn lúná vaâo viïåc
hònh thaânh caác quan àiïím saáng tacá riïng cuãa
öng. ÚÃ àêy, chuáng töi muöën nhêën manå h àïën hoaåt
àöång cuãa Phaåm Vùn Kyá trong khöng gian baáo
chñ, núi maâ taâi nùng cuaã öng àûúåc khùèng àõnh roä
neát.
Trûúác tiïn, trong nhûäng nùm sönë g vaâ laâm
viïåc taåi Saâi Goân (khoaãng tûâ 1932 àïën 1936),
öng àaä trúã thaânh chuã buát cho Impeárial4, túâ taåp
chñ khaá phöí biïën úã Saiâ Goân bêëy giúâ. Sau àoá,
Phaåm Vùn Kyá àûúåc múiâ vïì tham gia nhoám trñ
thûác "Baoã hoaâng" taiå Huïë. Thúiâ gian naây öng
thûúâng ài diïîn thuyïët, àùåc biïåt laâ vïì caác chuã àïì
vùn hoåc vaâ vêën àïìThú Múái. Cuäng taiå Huïë, Phaåm
Vùn Kyá àaä coá thúâi gian laâm chuã buát cho baáo
Traâng An, röìi Gazette de Hueá, hai túâ taåp chñ vùn
hoåc quan troång úã miïìn Trung luác nayâ cuãa giúái
trñ thûác. Vúái túâ Gazette de Hueá, ngûúâi àoåc dïî
nhêån thêëy coá sûå cöång taác cuãa nhaâ vùn Phaáp ngûä
nöíi tiïnë g Cung Giuä Nguyïn vaâ nhaâ phï bònh
vùn hoåc Hoaiâ Thanh, dûúiá buát hiïåu "Le Nha quï";
àùåc biïåt, luác naây Hoaiâ Thanh coân viïët nhiïìu cho
túâ Traâng An nûäa.
Qua caác sinh hoaåt trñ thûác vaâ nhûäng quan têm
cuãa Phamå Vùn Kyá cho phong traoâ thú Múái úã
Viïåt Nam, coá thïí noái, öng àaä coá nhûäng àoáng
goáp coá yá nghôa cho quaá trònh hiïån àaåi hoáa Vùn
hoåc Viïåt Nam. Àiïìu nayâ àûúåc khùnè g àõnh phêìn
naâo qua viïåc öng khuyïën khñch vaâ àïì tûåa cho
têåp thú Gaái Quï cuaã Haân Mùcå Tûã (1937).
Trung thanâ h vúái khöng gian baáo chñ, àùåc biïåt
vúái caác taåp chñ vùn hocå , Phaåm Vùn Kyá àaä tûå xêy
dûång cho mònh möåt khöng gian saáng tacá àùåc thuâ:
saáng taác vùn hoåc bùçng tiïëng Phaáp. Öng àaä cöång
taác vúái túâ Nouvelle Revue Indochinoise, möåt taåp
chñ saáng taác vaâ phï bònh vùn hoåc nöíi tiïëng do
Christiane Fournier - mötå nûä tiïíu thuyïët gia kiïm
giaáo sû vùn chûúng Phapá saáng lêåp theo mö hònh
cuãa túâ Nouvelle Revue Française. Chñnh trïn taåp
chñ naây vaoâ nùm 1938 PhaåmVùn Kyá àaä cho cöng
böë têåp thú Phaáp ngûä thûá hai coá tûåa àïì Hueá
eáternelle (Huïë muön thuúã). Têåp thú àûúåc nhaâ
vùn Phaáp Fernand Gregh viïët àïì tûaå . Vêîn trong
phong cacá h cuãa möåt thi nhên trïn con àûúâng
khaám phaá thûåc tïë cuãa ngön ngûä trong thïë giúái
huyïìn bñ cuaã noá, têåp thú bùçng tiïëng Phaáp vúái 36
baâi naây chõu aãnh hûúãng àêåm neát cuaã phong caách
nghïå thuêtå thú Steáphane Mallarmeá - nhaâ thú chuã
3. Saách àaä dêîn.
4. Túâ baáo nayâ trûúác àoá àûúcå àiïìu haãnh búiã möåt nhaâ baáo nöíi tiïëng vaâ laâ con lai Phaáp-Viïåt (Cha laâ ngûúâi Phaáp, meå
ngûúâi Viïåt), Henry Chavigny de La Chevrotieâre. Àêy laâ möåt trong nhûnä g túâ baáo ài theo khuynh hûúná g Lêåp hiïën.
Trong nhûäng nùm Henry Chavigny de La chevrotierâ e laâm chuã butá , àöåc giaã thêyë xuêët hiïån hanâ g loaåt baâi àöië thoaåi giûäa
nhaâ baáo naây vaâ nhaâ vùn Andreá Malraux vïì vêën àïì chñnh saách thuöåc àõa.
4♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
trûúng möåt loaåi thú maâ yá nghôa cuãa noá phaãi àûúåc
phuåc sinh tûâ "nêëm möì"5.
tr. 720). (Thûåc vêåy, nïnì myä thuêåt Khmer àaä gêy
êën tûúång lúán àöëi vúái caác sinh viïn Trûúâng Myä
thuêåt Paris: vïì hònh thûcá kiïën trucá , noá tûúng ûná g
vúái tinh thênì ÀõaTrung Haiã thúâi cöí àiïní .Vaâ nhûäng
cöåt truå cuaã àïìn Angkor-Vat, núi maâ Claudel cöë
tònh chó thêyë 'nùm traái thúm höìng', àûúåc taåo ra
theo kiïën truác Doric Röman, cuäng nhû nhûäng cöåt
truå cuãa Kashmir àûúåc hònh thaânh theo kiïíu kiïën
truác Hy Laåp).
Nhû vêåy, trûúác nùm 1939, ngay khi coân úã
Viïåt Nam, PhaåmVùn Kyá àaä taåo tiïnë g vang trong
laâng baáo chñ vaâ trong haânh trònh khúãi nghiïåp
saáng taác, bùæt àêìu bùnç g thú. Àöië vúái Phaåm Vùn
Kyá, chñnh nhûäng êën phêím hay nhûäng taåp chñ vùn
hoåc quan troång trïn àaä trúã thaânh möåt "tiïíu vuä
truå" vùn hoåc ('Microcosme' litteáraire), noái theo
kiïíu Pierre Bourdieu (1991 : 5), cho chñnh baãn
thên öng.
Nùm 1939, Phaåm Vùn Kyá nhêån àûúåc hoåc
böíng àïí theo hoåc nganâ h Ngûä vùn taåi Àaåi hoåc
Sorbonne, öng àaä tûå yá thûác mònh nhû ngûúâi mang
sûá vuå ài khaám phaá chên lyá (chercheur de veáriteá)6.
YÁ thûác àûúåc nhûäng thûã thaách trïn con àûúâng
xêy dûång hònh aãnh caá nhên, Phamå Vùn Kyá àaä
dêën thên bûúác ài trïn caánh àöìng traân ngêåp kyá
hiïåu cuãa ngön ngûä vaâ phong phuá nhûäng cuöåc
àöëi thoaåi. Thûåc vêåy, tûâ nhûäng thêåp niïn 1940-
19507, rêët nhiïìu túâ baoá quan troång cuãa Phaáp vaâ
quöëc tïë nönì g nhiïåt àoná nhêån ngoâi buát taâi hoa
cuãa Phaåm Vùn Kyá8. Öng cöång taác vúái Les Temps
modernes cuãa Jean Paul Sartre, tapå chñ àïì cêåp
àïën caác vênë àïì Chñnh trõ, Triïët hocå vaâ Vùn hocå .
Möåt nùm sau khi taåp chñ naây ra àúiâ , Phaåm Vùn
Kyá cho àùng truyïån ngùnæ L'Ogre qui deávore les
villes (Yïu tinh phaá huyã caác thaânh phöë) trïn söë
14, ngaây 01 thaáng 11 nùm 1946. Nùm 1952,
Phaåm Vùn Kyá cöång tacá vúái taåp chñ Cahiers du
Sud, túâ nayâ coá tiïìn thên laâ túâ Fortunio do Marcel
Pagnol saná g lêåp nùm 1914. Cahiers du Sud laâ
möåt êën phêmí chuyïn vïìVùn hoåc, coá nhiïìu thi sô
nöíi tiïëng cuãa thïë kyã XX nhû Reneá Crevel, Robert
Desnos, Paul Eluard, Henri Michaux cho àùng
2. Àïën chên trúiâ tri thûác múái
Trïn con àûúâng khaám phaá chên trúâi múái,
Phaåm Vùn Kyá coân toã ra laâ möåt nhaâ vùn hïët sûác
coá êën tûúång núi phûúng Têy. Nùm 1939 laâ thúâi
àiïím quan troång àaánh dêëu bûúác ngoùåt lúán trong
cuöåc àúâi öng. Sau nhûäng saáng taåo vaâ khaám phaá
vùn hoaá àêìy yá nghôa úã Viïåt Nam vaâ caác nûúác
Chêu AÁ, maâ sau naây öng viïët laåi trong cuöåc àöëi
thoaåi vúái nhaâ phï bònh vùn hoåc ngûúiâ Phaáp Jean-
Jacque Mayoux, Phaåm Vùn Kyá àaä coá dõp àöëi
chiïëu hai nïìn vùn minh Àöng - Têy, vaâ àêy cuäng
laâ möåt trong nhûäng chuã àïì chñnh trong khöng
gian tiïíu thuyïët cuaã öng sau nayâ . Öng viïtë :
"Effectivement, l'estheátique Khmeâre frappe
beaucoup les eáleâves de l'EÁcole des Beaux-Arts aâ
Paris : elle s'apparente, dans ses conceptions
architecturales, aâ l'esprit classique medá iterraneáen.
Et les piliers d'Angkor-Vat ouâ Claudel s'obstinait
aâ ne voir que 'cinq ananas roses', releâvent de
l'ordre dorique roman, autant que ceux du
Kashmir du dorique Grec" (Jean-Jacques
Mayoux - PhamVan Ky, Voix d'Est, voix d'Ouest ,
5. Trong giúiá nhên sô Phaáp ngûä, coá nhiïuì taác giaã chõu aãnh hûúãng cuãa caác nhaâ thú Phaáp, khöng chó trong nghïå
thuêåt thú maâ trong caã phong caách, quan àiïmí saáng taác vùn hoåc. Linda Lï laâ möåt àiïín hònh. Ngay trong tiïíu luêån phï
bònh vùn hoåc, Linda Lï àaä sûã duång ngay nhan àïì mang daná g dêëp Baudelaire vaâ Mallarmeá: Au fond de l'inconnu pour
trouver du noveau (2009) (Tûâ sêu thùèm cuãa thïë giúái xa laå àïí khamá phaá ra yá nghôa múái).
6. Aussitöt deápasseá l'enceinte de bambous, j'appreáhendai mon deápaysement dans une ville eátrangeâre. Mais en
compensation, la nature de ma mission me confeárait ma digniteá toute neuve [...] J'invoquai la silhouette leágendaire
de Tam-Tang qui, chargeá de ramener, de l'Ouest, le manuscrit de Bouddha, avait eáteá transfigureá par ce peáriple, non
sans avoir subi maintes tribulations. D'avance, je me plus aâ grossir l'importance de mon mandat, aâ m'eálever aâ la
heuteur d'un chercheur de veáriteá ! (Jean-Jacques Mayoux - Pham Van Ky, Voix d'Est, voix d'Ouest, tr. 241). (Súám
vûúåt qua luäy tre laâng, töi àaä thêëu caãm àûúcå sûå ngúä nganâ g cuãa mònh trong möåt thaânh phöë xa laå. Nhûng buâ laåi, banã chêët
sûá vuå cuãa töi àaä mang laåi cho töi möåt phêím caách hoaân toanâ múái [...] Töi àaä so saánh vúiá hònh aãnh truyïìn kyâ cuãa Tam
Taång ài thónh kinh, àaä bõ biïën daång qua cuöåc haânh trònh khöng phaãi khöng coá nhûäng gian truên thûã thaách. Töi àaä
thñch thuá laâm quan troång hoáa nhiïåm vuå cuãa mònh vaâ so mònh nhû ngûúâi ài tòm chên lyá).
7. Cuäng trong thúâi àiïím naây ngûúâi ta thêëy xuêët hiïån nhûnä g cuöåc tranh luêån Triïët hocå dûúái hònh thûcá caác baâi baoá
àöëi thoaåi giûäa Jean Paul Sartre vaâ Trêìn Àûác Thaão, àûúåc àùng trong taåp chñ nöíi tiïëng Les Temps modernes (Thúâi hiïån
àaåi) do chñnh Jean Paul Sartre saáng lêåp.
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦
5
baâi úã àêy. Söë 312 cuãa êën phêím coá àùng truyïån
ngùæn cuãa PhaåmVùn Kyá dûúái nhan àïìLe Fantöme
de la preácision (AÃo anã h cuãa sûå xaác thûåc).
ma famille! Et moi qui suis atteint du mal du
pays, pareil aâ l'oiseau Kouc-Kouc! Jamais je ne
l'ai invoqueá avec tant d'amour, ce pays en forme
d'S, replieá sur lui-mïme, laboureá du soc de
Confucius, baigneá du sourire de Bouddha!" (tr.
251) - (Vaâ chñnh töi àaä tûå oaán tracá h mònh, nhû
caái gia gia, vò àaä phaiã xa lòa töí êmë gia àònh!
Chñnh töi day dûát nöîi niïìm quï hûúng, nhû con
Quöëc Quöëc! Chûa bao giúâ töi nhùæc àïën quï
hûúng vúái möåt tònh yïu maänh liïåt àïnë thïë, àêët
nûúác hònh chûä S, àang kheáp mònh laåi, àang bõ
àaâo búái búiã lûúäi caây cuãa Khöíng giaoá , àang àûúåc
tö àiïím bùçng nuå cûúâi àûác Phêåt).
Truyïån ngùæn thûá hai Le Fantöme de la
preácision vêîn mang phong caách cuãa möåt têm
höìn day dûtá , nhûng úã mûác àöå manä h liïåt hún.
Cêu chuyïnå xuêët hiïån dûúái hònh thûác möåt cún
aác möång (cauchemar) hay möåt nûãa yá thûác (demi-
conscience), nhûng cunä g laâ möåt suy tû vïì "sûå
thêåt". Sûå thêåt àoá liïn quan àïën nhûnä g diïîn biïën
xaãy ra taåi Àöng Dûúng thúâi àoá. Haâng loaåt nhûäng
cêu hoãi bùtæ àêìu bùçng "taåi sao": taåi sao "möåt àêët
àûúác àûúcå thaânh hònh àaä haâng nghòn nùm àöìng
thúâi búãi àiïìu coá thïí hay caái tuyïåt àöëi", giúâ àêy
laåi bûúác ài theo nhõp àiïåu con lùcæ thùng bùnç g
cuãa "nhûäng keã khaác"? Taåi sao ngûúiâ ta laåi giêîm
àaåp lïn nhûäng phong hoáa cuãa quï hûúng? Taåi
sao caã mötå àõa phûúng phaãi oùçn mònh dûúái möåt
àaåo luêåt duy nhêët, mötå nïìn vùn minh duy nhêët:
nïìn vùn minh Têy phûúng?
Truyïån ngùæn thûá nhêtë L'Orge qui deávore les
villes laâm nöíi bêåt hònh aãnh cuãa mötå sûå trúã vïì
quaá khûá, trong kyá ûác, qua caái nhòn dô vaäng, trong
nöîi niïìm day dûát vaâ êu lo. Chñnh xacá hún, àoá laâ
sûå chêët vêën vïì caác giaá trõ truyïìn thöëng àang bõ
phaá huãy. Cuå thïí qua hònh aãnh cuaã cuöåc khaám
phaá tòm laåi Gia phaã àaä bõ àaánh cùpæ . Nhên vêåt
chñnh cuäng laâ ngûúâi kï,í àûúåc giao traách nhiïåm
tòm laåi Gia phaã, bùæt àêuì êm thêìm mötå haânh trònh
nhêån biïët cöåi nguöìn. Nhûng àêu laâ cöåi nguöìn?
Vaâ noá àûúåc xaác àõnh trong chiïìu kñch naâo? Khaái
niïåm vïì cöåi nguöìn hay "gia pha"ã àûúåc Phaåm
Vùn Kyá nïu ra nhû trung têm àiïím cuãa truyïån
ngùæn phaãi vûúåt ra ngoaiâ caã khöng gian gia àònh.
Àoá chñnh laâ gia phaã cuãa möåt àêët nûúác, cuãa têët caã
nhûäng yïëu töë nïìn taãng hònh thaânh cùn tñnh möåt
àêët nûúác. Nhûäng thaânh phöë lúán àûúåc nhùæc àïën
trong truyïån nhû Quy Nhún, Haâ Nöiå , Huïë vaâ
Saâi Goân laâ nhûäng biïuí trûng cho caác àùåc tñnh
vùn hoáa, nhûäng töíng thïí giaá trõ àùcå thuâ cuãa dên
töåc. Nhûng dûúái caái nhòn cuãa nhên vêtå , caác thanâ h
phöë àoá àang bõ biïën danå g, bõ "gùåm nhêëm" bùçng
nhiïìu hñnh thûác.
Sau khi than khoác cho söë phêån cuaã phöë canã g
Quy Nhún, quï hûúng cuaã chñnh tacá giaã, ngûúâi
kïí hûúáng vïì Huïë, möåt àö thõ bõ xeã cùæt laâm àöi:
Huïë cuãa ngûúâi Phaáp "vúái nhûäng ngöi nhaâ höåp
maâu trùæng" vaâ Huïë cuãa nhûäng ngûúâi An Nam
vúái nhûäng neát bñ hiïím cuãa ba lêìn tûúâng raâo".
Qua hònh aãnh cuãa xûá súã quï hûúng, xuêët hiïån
trong têm höìn ngûúâi kïí chuyïån möåt laân gioá laâm
xaáo àöång nhûäng caãm giaác: "Et moi qui me suis
lamenteá, tel l'insecte gia-gia, d'ïtre seápareá de
Trong caã hai truyïån ngùæn vûâa nïu trïn, Phaåm
Vùn Kyá tiïpë tuåc xêy dûång cho mònh möåt phong
caách diïîn àaåt mang àêmå veã hoaâi niïåm, nhûng
phaãng phêët neát àöëi khaná g pha tröån chêët huyïìn bñ
vaâ tûúãng tûúång.
Trong viïcå chinh phuåc giúái àöåc giaã quöëc tïë,
8. Trong phêìn giúái thiïåu trïn, chuáng töi chó nïu ra möåt söë baâi viïët àiïní hònh. Ngoaiâ ra chuáng ta coân thêëy trong caác
taåp chñ sau àêy nhûäng saáng taác cuãa Phamå Vùn Kyá: Trong söë 4 nùm 1946 taåp chñ Esprit àùng truyïån ngùnæ C'eátait mon
freâre de sang (Àoá laâ em ruöåt töi): tûåa àïì baâi viïët laâm ta liïn tûúãng àïnë tiïíu thuyïtë Freâres de sang (Anh em ruöåt) cuãa
öng ra àúâi nùm 1947. Trong Revue Internationale trong söë 18 nùm 1949, Phaåm Vùn Kyá coá baâi Colonies et
Indeápendance: Sa premieâre machine (Caác thuöåc àõa vaâ nïìn àöåc lêåp: Cöî maáy tiïn khúãi cuãa noá). Thaáng giïng nùm
1949, öng cho ra àúâi tiïëp theo baâi viïët L'apprendtissage inutile (Bûúác têåp sûå vö ñch) trong Paru, taåp chñ Thúâi sûå vùn
hoåc, tri thûác vaâ nghïå thuêtå . Möåt thaáng sau àoá taåp chñ Êge Nouveau phatá haânh coá baâi EÁcriture Chinoise (Chûä Haán)
cuãa Phaåm Vùn Kyá.
Trïn phûúng diïån hoaåt àöång trong lônh vûcå vùn hoáa xaä höiå , ngoaâi viïcå cöång taác vúiá àaâi phaát thanh RTF bùçng caác
baâi viïët vaâ caác vúã kõch, Phaåm Vùn Kyá coân laâ thaânh viïn cuãa Hiïåp höåi Chêu Êu vïì Vùn hoáa, trong àoá cú quan ngön
luêån laâ taåp chñ Comprendre (Lônh höåi) coá chuã trûúng vïì chñnh saách vùn hoáa. Phaåm Vùn Kyá cuäng coá nhûäng baâi viïët
cho caác vêën àïì thúâi àaåi nhû trong muåc 'Vùn minh vaâ Kitö giaáo'.
6♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
Phaåm Vùn Kyá toã ra laâ mötå taác giaã Phaáp ngûä coá
khaã nùng àaåt àïën àónh cao cuãa sûå thaânh cöng.
Nhiïìu êën phêím chuyïn biïåt àaä daânh cho öng
möåt võ trñ àùåc biïåt. Tapå chñ trñ thûcá Preuves laâ
möåt bùçng chûáng tiïëp theo. Saáng lêåp nùm 1951,
taåp chñ naây àûúåc baão trúå búãi Cöng nghõ vïì tûå do
Vùn hoáa, coá muåc àñch baão vïå cho sûå tûå do àang
bõ àe doåa möåt caách trêmì troång lucá bêëy giúâ. Nùm
1954, trïn söë 43, Phamå Vùn Kyá cho àùng truyïån
ngùæn Le Crieur de nuit (Tiïëng ngûúâi rao àïm).
Truyïån ngùæn thïí hiïån nhûäng suy tû cuãa taác giaã
vïì thûåc taåi caác biïën cöë àang diïîn ra taåi nhiïìu
quöëc gia trïn thïë giúái. Cuäng chñnh qua àoá, ngûúâi
ta coá thïí tòm thêëy úã nhaâ vùn Viïåt Nam viïët bùçng
Phaáp ngûä naây möåt tinh thêìn àaåi àönì g hay möåt tû
tûúãng mang tñnh phöí quaát. Öng lïn aán nhûäng
biïën cöë thûåc taåi àaä khiïën nhûäng möëi quan hïå
giûäa con ngûúâi bõ huãy hoaåi. Dûúái ngoâi buát cuãa
öng, nhûäng cuöåc chiïën tranh chñnh laâ thuã phaåm
àaä àêíy con ngûúâi àïën töåt àónh cuaã nhûäng àau
khöí, chùèng haån khi noái àïën tònh tranå g phên caách
taåi baán àaãoTriïìuTiïn, nhaâ vùn àaä chiïm nghiïåm
qua gioång vùn móa mai nhû sau:
Une main coupe un beau ruban de soie - le
38° paralleâle - pour inaugurer une voie royale:
celle de la guerre. Une moitieá de la Coreáe dit aâ
l'autre: Dans une marmite de ta peau, je vais
faire cuire un peu de ma chair (Le Crieur de
nuit, tr. 44). (Baân tay cùpæ àûát daãi luaå myä miïìu -
vô tuyïën 38 - àïí khai múã möåt löå trònh huy hoaâng:
löå trònh chiïën chinh. Mötå nûãa cuãa TriïìuTiïn noái
vúái nûãa kia rùçng:Trong nöìi hêìm da cuãa anh, töi
seä nêëu chñn möåt phêìn thõt cuãa töi).
(Chiïën tranh taåi Viïtå Nam àang coá dêëu hiïåu
ngûng, àïì phoâng trûúác cuöåc têën cöng muâa xuên,
vaâo giai àoaån muâa khö. Trong tuáp lïuì tranh, möåt
phuå nûä thön quï cêët tiïëng ca naây:
Chöìng trao tùång em
Ba caái duâ:
Möåt caái che mûa,
Caái kia che nùæng,
Caái coân laåi chöëng àaån bom!)
Nhû vêåy, vúái Phaåm Vùn Kyá, nhûnä g truyïån
ngùæn maâ öng àaä cho cöng böë trïn caác taåp chñ
Phaáp ngûä, nhêët laâ nhûnä g taåp chñ lúná chuyïn vïì
vùn hoåc, coá uy tñn thïë giúái, àaä gopá phêìn laâm
tùng võ thïë vaâ uy tñn cuaã möåt nhaâ vùn Viïåt Nam
viïët bùçng tiïëng Phaáp trïn diïîn àaân quöëc tïë. Àiïìu
àoá, ñt nhiïìu cuäng khùnè g àõnh chêtë lûúång tû duy
nghïå thuêtå trong nhûäng truyïån ngùnæ cuãa öng úã
chùång àûúâng naây.
3. Vïì cuöcå àöëi thoaiå giûäa Jean - Jacques
Mayoux vaâ Phaåm Vùn Kyá
Jean - Jacques Mayoux laâ nhaâ vùn kiïm nhaâ
phï bònh vùn hoåc nöíi tiïëng úã Phaáp. Ngûúâi àoåc
seä thêëy gò qua cuöåc àöëi thoaåi giûäa nhaâ vùn Phaåm
Vùn Kyá vúiá nhaâ vùn kiïm nhaâ phï bònh vùn hoåc
ngûúâi Phapá naây? Vaâ qua cuöåc àöëi thoaåi naây, võ
thïë cuãa nhaâ vùn Phamå Vùn Kyá trong nïìn vùn
hoåc Phaáp hiïån àaåi vaâ trong böå phênå vùn hoåc cuãa
ngûúâi Viïtå viïët bùçng Phaáp ngûä seä nhû thïë naâo?
Theo chuáng töi, coá thïí xem cuöåc àöëi naây cuãa
nhaâ vùn Viïåt Nam Phamå Vùn Kyá vúiá nhaâ phï
bònh vùn hocå nöíi tiïëng ngûúâi Phapá nhû laâ möåt
kiïíu "chiïnë thuêåt" cuaã nhaâ vùn Viïåt Nam trong
quaá trònh hònh thaânh võ thïë cuãa mònh trong nïìn
vùn hoåc hiïån àaåi Phaáp luác bêëy giúâ.
Gioång àiïåu móa mai cay àùæng êëy àaä àûúåc
chùæt loåc khi nhaâ vùn quan saát vaâ phaãn aánh vïì
nhûäng cuöåc chiïën tranh taân khöëc êyë bùçng löëi
diïîn àaåt tinh tïë, laåi àêìy veã huâng biïån, coá sûác
thuyïët phuåc. Cuäng trong truyïån ngùæn Le Crieur
de nuit, PhaåmVùn Kyá conâ noái àïën söë phêån ngûúâi
phuå nûä nöng dên Viïåt Nam trong khung caãnh bi
thûúng cuãa chiïën tranh:
Trïn hai söë liïìn: söë 38 vaâ söë 39 cuãa taåp chñ
Les Lettres nouvelles (Tên Ngûä vùn) xuêët baãn
nùm 1956, àaä cho cöng böë cuöåc àöëi thoaåi giûäa
hai nhaâ vùn naây dûúái nhan àïì mang tñnh êín duå
"Voix d'Est, voix d'Ouest" (Tiïëng noiá tûâ phûúng
Àöng, tiïnë g noái tûâ phûúng Têy). Àuáng hún laâ
qua caác taác phêím cuaã Phaåm Vùn Kyá, nhaâ phï
bònh vùn hocå Jean - Jacques Mayoux muöën khaám
phaá vaâ tòm hiïíu cuâng lùæng nghe mötå tiïëng noái
chñnh thûcá àïën tûâ mötå nïìn vùn minh khaác, tûâ
phûúng Àöng xa xöi. Nhaâ phï bònh Mayoux àaä
múã àêìu cuöåc àöië thoaåi nhû sau:
La guerre au Vietnam marque une pause, en
preávision de l'offenvive du printemps, aâ la saison
seâche. Dans sa paillote, une paysanne chante:
Mon eápoux m'a offert
Trois parapluies :
Un pour la pluie,
[…] Par contre, on peut obtenir de l'eácrivain
qu'il reáfleáchisse aâ certains aspects de son oeuvre
dont la signification en quelque sorte le
Un pour le soleil
Et un pour les bombes ! (tr. 44).
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦
7
traverserait, appartiendrait aâ son temps, aâ sa
civilisation, ou aâ une crise de civilisation, en
mïme temps qu'aâ lui (tr. 704). (Ngûúcå laåi, chuná g
ta coá thïí tiïëp nhêån àûúåc tûâ nhaâ vùn nhûäng suy
tû vïì möåt vaâi khña caånh trong taác phêím cuãa öng,
maâ möåt caách naâo àoá nöiå dung yá nghôa cuãa noá àaä
àûúåc öng traãi nghiïåm, thuöåc thúâi àaåi, nïìn vùn
minh cuãa öng, hay noá cunä g phaát xuêtë tûâ möåt sûå
khuãng hoaãng vùn minh, àöìng thúâi xuêët phaát tûâ
chñnh baãn thên öng).
Sau khi àocå phï bònh hai tiïíu thuyïtë cuãa Phaåm
Vùn Kyá Freâre de sang (1947) vaâ Celui qui
reágnera (1954), nhaâ phï bònh Mayoux àaä àûa ra
nhûäng nhêån àõnh hïët sûcá chñnh xaác rùçng, Phaåm
Vùn Kyá möåt nhaâ vùn chõu aãnh hûúnã g sêu sùæc
búãi hai nïìn vùn hoáa Àöng - Têy. Chñnh sûå giao
lûu vaâ tiïëp biïën cuâng sûå chuyïín tiïpë tûâ nïìn vùn
hoáa naây sang nïìn vùn hoaá khaác àaä laâm nöíi bêåt
chêët lûúång nghïå thuêtå trong taác phêím cuãa nhaâ
vùn Viïåt Nam viïët bùçng tiïëng Phapá : Phaåm Vùn
Kyá.
Tiïíu thuyïët àêìu tiïn Freâres de sang, vúái möåt
sûå tinh tïë àêìy boáng gioá theo khuön mêîuAÁ Àöng,
phaác hoåa laåi àúâi söëng cuãa möåt gia àònh, möåt ngöi
laâng Viïåt Nam thúâi kyâ chuyïín biïnë cuãa chïë àöå
Baão hoaâng àaä àûúåc xêy dûång tûâ nghòn nùm. Taác
giaã muöën giúái thiïåu cho àöåc giaã laâ nhûäng ngûúâi
söëng trong möåt xaä höåi khaác vïì bûác tranh möåt xaä
höåi Viïåt Nam àang biïën mêët vaâ bõ lõch sûã kïët aán.
Bùçng löëi viïët trong saná g, Phaåm Vùn Kyá nùæm bùæt
möåt caách hïët sûác chñnh xaác nhûäng chi tiïët, tûâng
neát tinh vi nhêët cuãa cacá phong tuåc, têåp quaán vaâ
nghi thûác àêåm chêët Viïåt.
Nhên vêåt chñnh, möåt chaâng thanh niïn Viïåt
Nam trúã vïì tûâ Phaáp sau mûúâi nùm du hoåc, àaä
trúã thaânh möåt nhaâ vùn. Khöng thêyë nhûäng thay
àöíi gò sau cuöåc caách maång taåi quï hûúng, anh
àaä àuång àöå ngay vúái ngûúâi cha vöën laâ möåt quan
chûác trong triïìu, coá tñnh caách chuyïn chïë vaâ bêët
cöng. Röìi tiïëp tuåc àöië khaáng vúiá hai ngûúâi em,
möåt ngûúâi theo tû tûúnã g huyïìn bñ Laäo Tûã, chõu
àûång tònh thïë vúái möåt sûå thuå àöång, ngûúâi kia,
vúái tinh thêìn lyá tûúãng, gaåt boã nhûnä g yïëu töë gia
àònh vaâ truyïìn thöëng àïí theo àuöií phong traâo
caách maång. Coân hai ngûúâi em gaiá , ngûúâi chõ
luön luön phaãi phuåc tuâng, chõu àûång vaâ bõ lêën aát
búãi nhûäng lïì thoái àaoå àûác cöí xûa, trong khi àoá
ngûúâi em coá veã phoáng tuáng, khöng chêëp nhêån
möåt àaám cûúái àûúåc xïpë àùåt sùén àïí röìi tröën ài
trong àïm tên hön. Cö taoá baåo àïí laiå cho ngûúâi
chöìng aáp àùåt nhûäng lúiâ leä àûúåc ghim trïn göëi:
Húäi anh banå hiïìn, töi phaãi laâ ngûúâi thùæng cuöåc.
Vaâ khöng phaãi vúái nhûnä g àöì chêu bauá trang sûcá .
Töi coân àaná g giaá hún caã giúái luêåt Khöíng giaáo.
Tam toâng laâ thûá töi àem nheát vaâo tuiá xaách. Tûá
àûác laâ thûá töi nhai trong miïång, khöng cêìn trêìu
àïí khoãi laâm dú bêín hamâ rùng tinh trùæng cuãa töi
(tr. 175).
Tiïíu thuyïët kïët thucá bùçng hònh aãnh suy taân
cuãa khaái niïåm gia àònh vaâ laâng quï, àöìng thúâi
laâm löå roä sûå luáng tuáng cuãa nhên vêtå khi nhòn laåi
cùn cûúác cuaã chñnh mònh: Vaâ töi laâ ai? Ngûúâi vúå
sùæp cûúái cuãa töi àang ngoáng àúåi töi bïn Phaáp.
Àaám cûúái cuãa chuáng töi seä àûúåc töí chûác taåi nhaâ
thúâ. Viïåc nhêåp àaåo cuaã töi seä chó laâ taåm thúiâ .
Húäi Têy phûúng, töi chó coân viïåc chêëp nhêån
Thûúång Àïë cuãa ngûúi. Ngaâi àoá tïn laâ gò vêåy?
Töi seä laänh nhêån. Ngaiâ hay laâ ai khaác! Töi hay
ai khaác! Vaâ nhû vêåy seä coá thïí giaiã quyïët àûúåc
gò? Tûâ àoá, töi khöng úã bïn möåt luåc àõa gêìn, möåt
gioâng giönë g lên cêån, möåt thêìn linh thên quen
(tr. 204-205).
Khaác vúái tiïíu thuyïët àêìu tiïn naây, tiïíu thuyïët
thûá hai Celui qui reágnerá a àaä coá mötå söë thay àöíi
trong tiïnë trònh xêy dûnå g nhên vêtå chñnh, úã àêy,
coá ñt nhûäng tònh tiïët tûúãng tûúång hún. Cuöën tiïíu
thuyïët nayâ , taác giaã àaä cho thêëy hanâ h àöång trûåc
tiïëp cuãa nhên vêåt chñnh thay vò thuå àöång quan
saát nhûäng diïîn biïën àïí röìi luáng tuná g vúái chñnh
mònh; traái laåi, anh ta laâ möåt con ngûúâi coá khaã
nùng can thiïåp vaâ laâm thay àöíi hay laâm múái
khöng gian bõ xaáo àöång, laâm múái têët caã. Tuy
nhiïn kïët cuåc chñnh anh ta laåi rúi vaâo tònh thïë
xaáo àöång, vaâ vêîn maäi trong tònh traång "chuyïín
tiïëp".
Quaá trònh giao lûu, tiïpë biïën vaâ chuyïín tiïëp
êëy trong saáng taác cuaã Phaåm Vùn Kyá, theo nhaâ
phï bònh Jean - Jacques Mayoux coá thïí diïîn ra
khöng bònh thûúâng, coá luác dêîn nhaâ vùn àïën
nhûäng tònh traång giùçng co vaâ thêåm chñ caã khuãng
hoaãng. Àiïuì naây, theo chuáng töi nghô, àoá chó laâ
sûå giaã àõnh cuãa nhaâ phï bònh Mayoux maâ thöi,
khi öng ta muöën tòm hiïuí sûå thêåt vaâ muöën khaám
phaá bûác chên dung hoanâ chónh cuaã nhaâ vùn Phaåm
Vùn Kyá. Öng noái thïm: "Ce qui se passe chez
un eácrivain creáateur pris et entraîneá dans de tels
passages et ce que deásormais il represá ente [...]
de quoi est faite sa repreásentation, de quoi est
8♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
faite sa communication" (Nhûäng gò àaä xaãy ra
núi nhaâ vùn àang chõu taác àöång vaâ bõ àûa àêíy
àïën nhûäng chuyïín tiïpë nhû thïë, nhûäng gò maâ tûâ
nay chñnh nhaâ vùn phaãi mùåc lêëy [...], maâ qua àoá
hònh aãnh cuãa öng àûúcå taåo ra cunä g nhû cacá h
thûác diïîn àaåt cuaã öng àûúcå àõnh hònh).
Dûúái caái nhòn cuãa nhaâ phï bònh, nhûäng biïën
chuyïín cuãa tònh traång khuãng hoaãng núi truyïån
ngùæn cuãa Phaåm Vùn Kyá àaä thïí hiïån roä neát trong
tû duy nghïå thuêåt vaâ tûúnã g tûúång, xuêët hiïån dûúái
daång 'troâ chúi vùn hocå '. Nhûng chûác nùng cuãa
troâ chúi àoá laâ gùæn kïët con ngûúâi vúái thïë giúái, laâ
ngùn caãn con ngûúâi tûå xem mònh nhû àûáng ngoaâi
thïë giúái.
extraordinaire, dans un gouffre d'absence,
l'imagination fuxeáe sur votre pays perdu comme
Dublin celle de James Joyce. Est-ce la source
de la magie du monde que vous suscitez ? Peut-
ïtre est-ce maintenant que vous ïtes en Orient,
au coe ur de ce jeu d'apparences. Mais bien loin
de l'Orient, pourtant, au coeur de ce jeu
litteáraire. Mallarmeá vous a creáeá en vous aidant
aâ vous detá ruire vous-mïme, pour ïtre dans son
pays l'inventeur d'un Viïåt-Nam essentiel et
inexistant. Loin que d'avoir perdu votre langue,
votre terre et votre ciel vous ait condamneá au
silence ou au verbalisme, il semble que votre
reáaliteá d'eácrivain ait surgi de ces negá ations (tr.
717). (Nhûng thûa nhaâ vùn, trong möåt khoaãng
khöng laå thûúâng, trong möåt vûåc thùèm xa vùæng,
ngaâi àaä lamâ naãy sinh mötå sûác tûúãng tûúång hûúáng
vïì quï hûúng xa caách cuaã ngaâi cuäng nhû trûúâng
húåp cuãa James Joyce hûúná g vïì Dublin vêåy. Phaãi
chùng, chñnh nhaâ vùn àaä khïu gúåi nguöìn göëc kyâ
bñ cuãa thïë giúái? Cuäng coá thïí bêy giúâ nhaâ vùn
àang söëng taåi Phûúng Àöng, ngay trong löëi diïîn
àaåt caác hiïån tûúång bïì ngoaâi. Nhûng, duâ vêåy,
nhaâ vùn laiå quaá xa cacá h vúái Phûúng Àöng, ngay
trong chiïnë thuêåt vùn chûúng. Mallarmeá àaä sinh
ra ngaâi bùnç g caách giupá ngaâi tûå huãy mònh, àïí
ngay trong chñnh àêët nûúác cuãa Mallarmeá ngaâi
trúã thaânh möåt ngûúâi phaát minh ra möåt Viïåt Nam
tinh tuyïnì nhûng khöng hiïån hûäu. Àuáng ra thò
viïåc bõ xa caách vúái ngön ngûä meå àeã, vúái àêët meå,
vúái khung trúâi quï hûúng àaä buöåc ngaiâ phaãi thinh
lùång hay phaãi phaát ngön daâi doâng, nhûng hònh
nhû thûåc tïë nhaâ vùn cuaã ngaâi laiå àïën tûâ nhûnä g
hònh thûác phuã àõnh trïn).
Mayoux conâ chêët vêën vïì khaã nùng àöìng hiïån
núi Phaåm Vùn Kyá hay hïå thöëng tû duy vaâ tûúãng
tûúång:
Mais dans la vie, dans le comportenment
quotidien, comment passer d'un monde ouâ
presque rien n'est indiffeárent ni ne peut se
dispenser de style aâ un monde ouâ presque tout
est au sens propre insignifiant, d'un cosmos
.
ritualiseá aâ un monde laic? (tr. 710). (Nhûng trong
cuöåc söëng, trong thaái àöå thûúâng nhêåt, laâm thïë
naâo àïí vûúåt tûâ möåt thïë giúái maâ hêuì nhû moåi thûá
àïìu àûúåc quan têm vaâ khöng coá gò nùçm ngoaâi
kiïíu caách, sang möåt thïë giúái maâ trong àoá têët caã
àïìu vö nghôa, laâm sao chuyïín tûâ mötå vuä truå àêìy
nghi lïî sang möåt khöng gian tuåc hoáa?)
Vùn chûúng trúã thaânh khöng gian biïíu àaåt
nhûäng hiïån tûúång, nhûnä g xaáo tröån cuãa möåt têm
höìn bõ taác àöång giao thoa cuãa hai thïë giúái, hai
nïìn nghïå thuêåt. Saãn phêím vùn hoåc vúái tû caách
laâ möåt nghïå thuêåt phaiã àaåt àïën ngûúäng tûúng
húåp vúái möåt thïë giúái quan hay vúái caái nhòn vïì
chñnh mònh vaâ sûå hiïån hûäu cuãa mònh trong thïë
giúái. Trong yá nghôa ào,á vùn chûúng chñnh xaác laâ
möåt troâ chúi, maâ nhaâ vùn laâ "keã saáng taåo êín mònh
trong vûåc thùèm xa vùæng" (creáateur dans un
gouffre d'absence). Hanâ h àöång saná g taác coá muåc
àñch lêëp àêìy hû khöng, buâ àùæp khoanã g thinh lùnå g
vaâ laâm cho "vûåc thùèm" trúã nïn yá nghôa. Cuäng
chñnh haânh àöång saáng tacá àaä dêîn dùtæ "ngûúâi con
xa laåc" trúã vïì vúái "hönì quï hûúng, höìn dên töåc
söëng maäi tûâ thïë hïå naây sang thïë hïå khaác".
Chêët vêën tiïëp sau àêy cuãa Mayoux coân àöåc
àaáo hún vïì hònh aãnh cuaã Phaåm Vùn Kyá dûúái caái
nhòn cuãa nhaâ phï bònh:
ÚÃ àêy, trong caác taác phêím cuãa PhaåmVùn Kyá
khöng chó coá sûå giao thoa giûäa hai hïå thöëng tû
tûúãng, hai nïìn vùn hoáa hay sûå biïën àöíi mêu thuêîn
vaâ nghõch lyá, maâ coân coá caã möåt quaá trònh phiïu
lûu trong saná g taác. Thûcå vêåy, àöëi vúái öng, vùn tûå
laâ thûåc tïë duy nhêët cênì thiïët cho nhûäng khaám
phaá, laâ thûåc tïë àïí taoå giaá trõ cho taác phêím. Vùn
tûå laâm con ngûúâi thoaát khoãi nhûäng thûá kòm keåp.
Têët caã nhûnä g àùåc tñnh cuãa vùn tûå àûúåc thïí hiïån
dûúái nhanä quan cuaã nhaâ vùn nhû sau. Haäy nghe
chñnh Phaåm Vùn Kyá phaát biïíu:
Cette reáaliteá eávide les objets, les deápouille
de leurs eáleáments peárissables, les embaume aâ la
manieâre des momies. Elle n'en diminue pas le
poids, au contraire! Elle les aeâre davantage, elle
Mais vous, vous creáez dans un creux
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦
9
leur garantit la peárenniteá. Elle n'eávoque pas
quelque constante matheámatique. Vaste, rien ne
deáborde, brillante, elle se reápand au loin,
durable, elle perfectionne toute chose, profonde,
elle contient l'espace et le temps [...]
chuã thïí bõ buãa vêy, nhûng coá hai lênì anh ta thoaát
ra khoãi khöng gian bõ buaã vêy àoá: lênì thûá nhêët
chó mang nhûäng vïët thûúng, lêìn thûá hai bõ xeát
àoaán vaâ bõ kïët aán, nhûng anh ta thoatá khoãi voâng
vêy haäm, nghôa laâ anh àûúåc tûå do. Tûâ caái nhòn
mang nghôa biïíu tûúång, nhûäng biïën àöíi cuãa chuã
thïí trong khöng gian tiïuí thuyïët àaä noái lïn phêìn
naâo caác giai àoaån khacá nhau trong quyä àaåo xaä
höåi cuãa nhaâ vùn. ÚÃ àiïmí naây, vùn hocå noái chung
vaâ tiïíu thuyïët noái riïng laâ haânh trònh maâ trong
àoá taác giaã ài tòm kiïëm caác giaá trõ thûåc vaâ khai
thaác nhûäng giaá trõ àoá tûâ khöng gian xaä höåi àang
coá vêën àï.ì Noái caách khaác, tûâ khoanã g caách giûäa
khöng gian xaä höåi àïën khöng gian tiïíu thuyïët,
ngûúâi àoåc seä tòm thêëy nhûäng giaá trõ chên thêåt.
Trong caách tiïëp cêån phï bònh xaä höåi àöëi vúái caác
sûå kiïån vùn hoåc, caác nhaâ phï bònh àaä chûáng minh
rêët roä àiïuì àoá, trong khi cho rùçng "tiïíu thuyïët
nhêët thiïët àöìng thúâi xuêtë hiïån nhû laâ möåt tiïíu sûã
vaâ möåt truyïìn kyâ xaä höåi"9. PhaåmVùn Kyá àaä phaác
thaão hònh aãnh nhên vêtå hay chuã thïí trong tiïíu
thuyïët theo chiïìu hûúáng tiïën triïín, trïn caã bònh
diïån têm lyá lêîn khña canå h xaä höåi. Võ thïë cuãa chuã
thïí caâng àûúåc xaác lêpå xuyïn qua cacá taác phêmí .
Nhaâ vùn àaä ñt nhêët möåt lêìn khùèng àõnh têìm quan
troång cuãa 'khña caånh xaä höåi' maâ chñnh nhên vêåt
phaãi àöëi diïån àïí khùnè g àõnh nhanä quan riïng
cuãa mònh. Khña caånh xaä höåi trong saná g taác cuãa
cuãa öng laâ "möåt yïëu töë laå thûúâng":
Et un social aâ reásonnance occidentale
justement. Pourquoi ? Parce que le heáros (Je)
ahane aâ deánoncer les escroqueries, non des
mythes, non d'un certain symbolisme, mais des
rites qui les amenuisent, les deágradent (tr. 862)
(Vaâ àoá laâ möåt khña canå h xaä höåi vúái êm vangTêy
phûúng thuênì tuáy.Taåi sao ? Búãi vò nhên vêåt (Töi)
hò huåc khûúcá tûâ vaâ töë giaác nhûäng thoiá phónh phúâ,
khöng phaãi cuãa caác huyïìn thoaåi hay cuãa möåt xu
thïë biïíu tûúång naâo ào,á maâ laâ cuaã caác têåp tuåc
àang bõ baâo monâ vaâ huãy hoaiå )
Dûúái caái nhòn cuãa nhaâ vùn, nhûäng têåp tuåc lïî
nghi àoá chó diïîn taã nhûnä g hònh thûcá giaã döëi, mang
tñnh tû biïnå vaâ cuöëi cunâ g noá trúã nïn vö tñch sûå.
Chñnh viïîn tûúång àoá àaä àêíy nhaâ vùn àïën sûå cêìn
thiïët phaiã xêy dûång möåt taác phêmí mang chiïìu
kñch xaä höiå . Vaâ qua àoá, "anh ta (chuã thïí) hy voång,
Indeápendante des sons [...] l'eácriture
constitue ainsi notre seule reáaliteá, inteárieure et
exteárieure.Anthropomorphisme treâs atteánueá, elle
concille l'homme et la nature. Pour les deux, elle
condense une expeárience applicable aâ la totaliteá
de la vie (tr. 861). (Thûcå tïë àoá [vùn tûå] xoaáy sêu
vaâo caác sûå vêåt, gaån loåc noá khoãi nhûäng thuöåc
tñnh suy taân cuãa noá, uã hûúng thúm cho noá theo
kiïíu xaác ûúáp. Thûåc tïë àoá khöng hïì laâm giaãm ài
troång lûúång cuãa caác sûå vêåt, maâ ngûúåc laåi! Noá
laâm cho sûå vêåt àûúåc thanh thoaát hún, àaãm baão
cho sûå vêåt khaã nùng trûúâng cûãu. Noá khöng gúåi
ra möåt àùåc tñnh chñnh xacá naâo àoá nhû toaán hoåc.
Mïnh mang, khöng gò vûútå ngoaâi no,á vúái veã rûåc
rúä, noá traãi röång xa khùpæ , vúái àùåc tñnh bïìn vûäng,
noá kiïån toaân moåi sûå, vúái tñnh chêtë sêu sùæc, noá
chûáa àûång khöng gian vaâ thúiâ gian [...]
Àöåc lêåp vúái êm thanh [...] vùn tûå vò thïë taåo
thaânh thûåc tïë duy nhêët cuãa chuáng ta, caã vïì nöåi
taåi cuäng nhû ngoaåi taåi.Theo kiïíu hocå thuyïët nhên
hònh coá chuát àiïìu chónh, vùn tûå giaiã hoâa giûäa
con ngûúâi vaâ thiïn nhiïn. Vò muåc àñch cho con
ngûúâi vaâ thiïn nhiïn, vùn tûå cö àonå g laåi möåt
kinh nghiïåm coá khaã nùng ûáng duång cho töíng thïí
àúâi söëng).
4. Kïët luêån
Tûâ khöng gian xaä höiå àïën khöng gian tûúnã g
tûúång, Phaåm Vùn Kyá àaä chûáng toã nhûäng khaã
nùng thiïët lêåp vaâ vêån hanâ h "löå trònh cuãa möåt pheáp
biïån chûáng cho caái phöí quaát" (la voie d'une
dialectique de l'universel). Löå trònh àoá thay thïë
cho têët caã nhûäng hònh thûác tñch húpå àaä bõ phaá
huãy. Nhûäng taác phêmí cuãa öng àaä chûáng minh
rêët söëng àöång àiïìu àoá khi chuã thïí phaãi chêëp nhêån
möåt quaá trònh biïën àöií sêu sùæc. Cunä g vêåy, chuã
thïí trong tiïíu thuyïët thûá nhêët Freâres de sang bûúác
vaâo sên khêëu vúái nhûäng àiïåu muáa, nhûäng gioång
ca ngên nga àïí taåo ra möåt veã uy phong trõnh
troång. Nhûng tûâ sên khêuë haânh àöång, àïën phêìn
kïët vúã diïîn àöìng nghôa vúái hònh aãnh tûå saát. Ngûúåc
laåi, trong tiïíu thuyïët thûá hai, Celui qui reâgnera,
9. Chuáng töi trñch dõch tûâ nguyïn taác: "[...] le roman est neácessairement aâ la fois une biographie et une chronique
sociale" (Lucien Goldmann, 1964, tr. 30).
10♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
nhûng khöng quaá hy voång, tûå caãi sinh chñnh mònh.
Vò hún caã ngöi laâng, chñnh anh ta laâ möåt hiïån
tûúång höîn àöån, möåt vuâng bêët öín, àïnë têån àaáy cuãa
nhûäng caãm giaác, trong sêu thùèm cuaã nhûäng nhêån
thûác: chñnh laâ sûå xaáo àöång cuãa hai nïìn vùn hoáa".
Quyä àaåo xaä höåi cuãa PhaåmVùn Kyá biïíu trûng sêu
sùæc möåt tiïën trònh thêmí myä vaâ saná g taåo cuãa möåt
nhaâ vùn trong donâ g chaãy xaä höåi.
TAÂI LIÏÅU THAM KHAÃO
1. Phaåm Vùn Ba (2003) "Pham Van Ky, Grand prix de l'Acadeámie Franøaise", Carnets du Vietnam, n°1, p. 15.
2. Bourdieu, Pierre (1991) "Le champ litteáraire", Actes de la recherche en sciences sociales, Vol. 89, n°1, p. 3-46.
3. Bourdieu, Pierre, (1998) Les Reâgles de l'art. Geneâse et structure du champ litteáraire, Seuil, Paris.
4. Duchet, Claude (1979) Sociocritique, Nathan, Paris.
5. Durand, Maurice et Nguyïîn Trêìn Huên, (1969) Introduction aâ la litteárature Vietnamienne, G.-P. Maisonneuve et
Larose, Paris.
6. Durand, Pascal, (2001) "Introduction aâ la sociologie des champs symboliques", in Les champs litteáraires Africains,
Karthala, Paris, p. 19-38.
7. Goldmann, Lucien (1964) Pour une sociologie du roman, Gallimard, Paris.
8. Hue, Bernard et al. (1999) Litteáratures de la peáninsule Indochinoise, Karthala-Auf, Paris.
9. Phaåm Vùn Quang (2010) Pour une institution de la litteárature Vietnamienne Francophone, Rapport de recherche
postdocrale, Laboratoire LLA, Universiteá de Toulouse-Le Mirail.
10. Thuong, Vuong - Riddick (1978) "Le drame de l'occidentalisation dans quelques romans de Pham Van Ky",
Preásence Francophone, n°16, p.141-152.
11. Viala, Alain (1985) Naissance de l'eácrivain, Les EÁditions de Minuit, Paris.
12. Nguyïîn Vyä (2007) Vùn thi sô tiïìn chiïën, Nxb Vùn hoåc, Haâ Nöåi.
SUMMARY
A BRIEF INTRODUCTION OF PHAM VAN KY
IN FRANCOPHONE PRESS
.
Dr. Pham Van Trung
.
Prof. Dr. Nguyen Cong Ly
Pham Van Ky was a famous Vietnamese writer in Francophone literature. The article
is an introduction of some of his poems, short stories, novels in Francophone press
circulated in Vietnam and France from the 30s to 50s of the 20th century.
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦11
9 trang
15/01/2024
10840
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vài nét về Phạm Văn Ký qua không gian báo chí pháp ngữ", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- vai_net_ve_pham_van_ky_qua_khong_gian_bao_chi_phap_ngu.pdf
