Giáo trình Thực tập sinh học động vật (Phần 1)
ÑAÏI HOÏC COÂNG NGHIEÄP THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH
TRUNG TAÂM THÖÏC HAØNH COÂNG NGHEÄ THÖÏC PHAÅM
SINH HOÏC – MOÂI TRÖÔØNG
Boä moân Coâng ngheä Sinh hoïc
***********************
Giaùo trình
THỰC TẬP
SINH HOÏC ÑOÄNG VAÄT
Daønh cho Sinh vieân chuyeân ngaønh Sinh hoïc vaø Coâng ngheä Sinh hoïc
Bieân Soaïn
QUAN QUOÁC ÑAÊNG
LƯU HÀNH NỘI BỘ
Tp. Hoà Chí Minh - 2005
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
Baøi 1
PHÖÔNG PHAÙP NHUOÄM TIEÂU BAÛN MAÙU
VAØ PHAÂN BIEÄT CAÙC LOAÏI TEÁ BAØO MAÙU
I. ÑAÏI CÖÔNG
A. Moät soá ñaëc ñieåm sinh lyù cuûa baïch caàu
Soá löôïng teá baøo baïch caàu ôû ngöôøi tröôûng thaønh thoâng thöôøng coù töø
5.000 ñeán 10.000 tb/mm3 maùu vaø chæ chieám trung bình 1% toång soá teá baøo
maùu.
ÔÛ cô theå ngöôøi vaø ñoäng vaät baäc cao, caùc teá baøo baïch caàu coù moät vai
troø quan troïng trong cô cheá choáng khaùng nguyeân, baûo veä cô theå, ví duï thöïc
baøo, sinh toång hôïp khaùng theå (Ig), saûn xuaát interferon... Trong caùc tình traïng
beänh lyù, soá löôïng baïch caàu bieán ñoäng daãn ñeán tyû leä teá baøo cuõng thay ñoåi.
Döïa treân cô sôû aáy, ngöôøi ta thöôøng laáy soá löôïng vaø tyû leä caùc loaïi teá baøo baïch
caàu maùu ngoaïi vi ôû ngöôøi ñeå chaån ñoaùn hieän traïng sinh lyù, beänh lyù cuûa cô
theå.
Baïch caàu laø nhöõng teá baøo coù nhaân, coù khaû naêng di ñoäng, hình daïng vaø
kích thöôùc coù theå bieán ñoåi tuyø töøng loaïi baïch caàu. Baïch caàu ñöôïc chia laøm
hai loaïi: baïch caàu khoâng haït vaø baïch caàu coù haït caên cöù theo söï baét maøu cuûa
caùc haït ôû nguyeân sinh chaát cuûa chuùng. Söï baét maøu cuûa caùc haït nguyeân sinh
chaát coù theå khaùc nhau khi teá baøo ñöôïc nhuoäm vôùi caùc loaïi thuoác nhuoäm
khaùc nhau.
B. Phaân loaïi baïch caàu
1. Baïch caàu khoâng haït
Caùc teá baøo naøy khoâng coù caùc haït baét maøu ôû nguyeân sinh chaát, chuùng
bao goàm caùc doøng Lymphocyte vaø Monocyte.
a. Baïch caàu Lymphocyte
Trong doøng naøy coù hai loaïi teá baøo laø Lymphocyte B (Bursa fabracius)
vaø Lymphocyte T (Thymus). Ñieån hình cuûa doøng naøy laø teá baøo coù hình troøn,
nhaân hình caàu, nguyeân sinh chaát heïp, öa kieàm, chung quanh nhaân coù vieàn
voøng saùng.
1
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
Lymphocyte to coù kích thöôùc 6-10µm, nhaân troøn baét maøu tím xanh,
nhieãm saéc thoâ, nguyeân sinh chaát baét maøu xanh da trôøi, coù vieàn xanh thaãm
ngoaïi vi. Lymphocyte nhoû coù kích thöôùc 5-9µm, nhaân troøn, nhieãm saéc thoâ,
baét maøu tím saãm, chieám 9/10 theå tích teá baøo. Nguyeân sinh chaát cuûa teá baøo
öa bazô maïnh, do vaäy khi nhuoäm baét maøu xanh.
b. Baïch caàu Monocyte
Laø nhöõng teá baøo lôùn, coù kích thöôùc 20 – 25µm. Doøng naøy laø caùc teá
baøo hình troøn, nguyeân sinh chaát baét maøu xanh, khoâng coù haït, nhaân hình baàu
duïc, haït ñaäu, baét maøu tím ñen. Caùc teá baøo naøy coù khaû naêng thöïc baøo.
2. Baïch caàu coù haït
Laø nhöõng baïch caàu maø trong nguyeân sinh chaát cuûa chuùng coù haït, döïa
vaøo söï baét maøu cuûa caùc haït naøy, ngöôøi ta chia ra laøm 3 loaïi teá baøo khaùc
nhau.
a. Baïch caàu trung tính (neutrophil)
Kích thöôùc 10-15µm, nhaân thaét eo, phaân chia thaønh caùc thuøy, nguyeân
sinh chaát coù haït troøn khoaûng 0,2-0,4µm coù maøu hoàng xanh tím. Caùc haït naøy
coù chöùa este cuûa acid hyanuronic laø thaønh phaàn quan troïng cuûa glycogen
(ñöôøng ñoäng vaät), löôïng este naøy taêng song song vôùi löôïng glycogen cuûa
gan. Caùc teá baøo naøy coù khaû naêng thöïc baøo.
b. Baïch caàu öa acid (eosinophil)
Kích thöôùc 10-15µm, nhaân thaét eo, chia thuøy. Nguyeân sinh chaát coù haït
to, troøn ñeàu khoaûng 1µm, haït öa acid baét maøu da cam. Baûn chaát haït acid laø
chöùa nhieàu histon, moät soá taùc giaû coøn cho raèng coù chöùa histamine vaø
acetylcholin cao, pH raát acid (khoaûng 2).
c. Baïch caàu öa bazô (basophil)
Kích thöôùc 10-15µm, nhaân thaét eo, chia ñoaïn. Nguyeân sinh chaát coù
haït maøu xanh methylen hoaëc xanh toluidin, nhuoäm baét maøu xanh thaãm, haït
raát to khoaûng 1-2µm vaø phaân boá khoâng ñeàu trong nguyeân sinh chaát.
C. Soá löôïng vaø coâng thöùc baïch caàu
Baèng phöông phaùp söû duïng caùc tieâu baûn coá ñònh maùu ngoaïi vi ñöôïc
daøn moûng vaø nhuoäm, ngöôøi ta döïa vaøo hình daùng, kích thöôùc, maøu cuûa nhaân
teá baøo, maøu cuûa caùc haït nguyeân sinh chaát trong baøo töông, vöøa phaân loaïi
2
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
vöøa ñeám ngaãu nhieân sao cho ít nhaát coù 100 teá baøo. Töø ñoù xaùc ñònh coâng thöùc
baïch caàu (muoán coù ñoä chính xaùc cao, coù theå söû duïng nhieàu lame kính coá
ñònh maùu ñeå coù nhieàu maãu, qua ñoù thu ñöôïc nhieàu soá lieäu hôn).
Soá löôïng baïch caàu ôû ngöôøi tröôûng thaønh bình thöôøng trung bình:
Nam: 7000-9000 tb/mm3 maùu ngoaïi vi.
Nöõ: 6000-8000 tb/mm3 maùu ngoaïi vi.
Hoàng caàu
BC Mono
BC öa Acid
BC
öa Base
BC
trung tính
Tieåu caàu
BC Lympho
Hình 1.1. Caùc loaïi teá baøo maùu treân tieâu baûn ñaõ nhuoäm
ÔÛ treû em vaø phuï nöõ coù thai thì soá löôïng baïch caàu cao hôn. Soá löôïng
baïch caàu taêng trong caùc beänh nhieãm khuaån caáp tính, ñaëc bieät taêng cao trong
caùc beänh baïch huyeát caáp hoaëc maõn tính. Soá löôïng baïch caàu giaûm trong
tröôøng hôïp nhieãm ñoäc, nhieãm xaï, nhieãm khuaån, beänh suy tuûy, keå caû moät soá
tröôøng hôïp stress...
D. Moät soá chæ thò beänh lyù ôû ngöôøi
Söï thay ñoåi coâng thöùc baïch caàu coù nhieàu yù nghóa quan troïng trong chaån
ñoaùn beänh lyù ôû ngöôøi, ví duï:
- Baïch caàu trung tính taêng trong caùc tröôøng hôïp nhieãm truøng caáp, nhieãm
naám, nhieãm sieâu vi, nhieãm kyù sinh truøng, vieâm, xuaát huyeát caáp, tieâu huyeát,
beänh aùc tính: ngoä ñoäc thuoác Digitat, Corticoid, noïc raén… ; baïch caàu trung tính
3
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
giaûm trong tröôøng hôïp nhieãm kim loaïi naëng nhö Pb, Ar, suy tuûy, nhieãm virus
(quai bò, sôûi…).
- Baïch caàu öa acid taêng trong tröôøng hôïp dò öùng, beänh kyù sinh truøng,
beänh ngoaøi da…, trong khi ñoù chuùng giaûm soá löôïng trong caùc tröôøng hôïp bò
kích ñoäng, chaán thöông taâm lyù, duøng thuoác ACTH (adrenocorticotropin),
Cortisol…
- Baïch caàu öa bazô taêng trong beänh caàu tuûy, dò öùng, nhieãm phoùng xaï,
truyeån nhieàu huyeát thanh… , giaûm khi dò öùng caáp, duøng ACTH, Thyrocin
epinephrin.
- Baïch caàu Monocyte taêng trong tröôøng hôïp beänh coù toån thöông ôû heä
thoáng voõng noäi maïc, beänh Lypus, vieâm khôùp, nhieãm kyù sinh truøng soát reùt…
- Ngoaøi söï thay ñoåi coâng thöùc baïch caàu trong caùc tröôøng hôïp beänh lyù,
coøn coù söï thay ñoåi veà hình daïng, kích thöôùc baïch caàu trong moät soá beänh.
E. Xaùc ñònh hoàng caàu maïng löôùi
Hoàng caàu maïng löôùi laø loaïi hoàng caàu môùi töø tuyû xöông ra maùu ngoaïi vi,
maïng löôùi ñoù laø maïng noäi baøo töông baét maøu kieàm chöa bò tieâu heát. Sau 24
giôø maùu ra ngoaïi vi, maïng löôùi tieâu bieán, hoàng caàu maïng löôùi trôû thaønh hoàng
caàu tröôûng thaønh, baøo töông chæ coøn coù huyeát caàu toá.
Nhuoäm hoàng caàu maïng löôùi baèng phöông phaùp nhuoäm soáng, sau ñoù ñeám
soá löôïng cuûa chuùng treân 1000 hoàng caàu vaø tính tyû leä phaàn traêm
ÔÛ ngöôøi bình thöôøng tyû leä hoàng caàu löôùi trong maùu ngoaïi vi laø:
Nam: 0,7 ± 0,21%
Nöõ: 0,9 ± 0,25%
II. CHUAÅN BÒ
a. Duïng cuï- thieát bò
- Ñeøn coàn.
- Kim chích maùu.
- Kính hieån vi (thò kính 15 hoaëc 10, vaät kính 90 hoaëc 100).
- Maùy ñeám teá baøo (loaïi coù nuùt baám).
- Tuû saáy.
- Lame.
- Giaù ñeå lame.
4
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
- Lamelle.
- Boâng thaám.
- OÁng huùt 1cc.
b. Hoùa chaát
- Daàu ceødre (daàu baù höông).
- Daàu Xyleøne.
- Coàn 950 - 990(Methylic).
- Ether (taùc duïng giaûm ñau).
- Dung dòch thuoác nhuoäm Giemsa
Coâng thöùc dung dòch Giemsa:
* Giemsa: 7,6g.
* Coàn methylic: 750ml.
* Glycerine: 250ml.
- Dung dòch choáng ñoâng Citrat natri 5% (coù theå söû duïng dung dòch
heparin).
- Nöôùc caát trung tính.
- Dung dòch nhuoäm xanh Cresyl goàm: 1g xanh cresyl aùnh, 100ml coàn
tuyeät ñoái.
c. Maãu vaät
- Chuoät nhaét traéng (ñeå laáy maùu).
- Maãu maùu ngöôøi (maùu töôi hoaëc coù theå söû duïng maùu ngoaïi vi ñaõ
nhuoäm saün taïi phoøng thí nghieäm).
III. THÖÏC HAØNH
Coù nhieàu phöông phaùp nhuoäm vaø loaïi thuoác nhuoäm ñöôïc khaùc nhau, baøi
thöïc taäp naøy söû duïng phöông phaùp nhuoäm ñôn vôùi thuoác nhuoäm Giemsa.
Maãu maùu coù theå söû duïng töø hai nguoàn: sinh vieân töï laáy maùu cuûa baûn thaân
töø ñaàu ngoùn tay hoaëc töø maãu maùu coù saün ñaõ ñöôïc xöû lyù taïi phoøng thí
nghieäm.
1. Xaùc ñònh baïch caàu
a. Laáy maãu maùu
- Tröôøng hôïp söû duïng maùu ôû ñaàu ngoùn tay: chuaån bò 2 mieáng lame saïch
(1 vaø 2).
5
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
Vaåy nheï caû baøn tay traùi, sau ñoù vuoát nhieàu laàn töø coå tay xuoáng tôùi ñaàu
ngoùn tay cho maùu doàn xuoáng. Duøng boâng goøn vaø coàn 950 khöû truøng kim
chích vaø khöû truøng caùc ñaàu ngoùn tay (thoâng thöôøng maùu ñöôïc laáy töø ñaàu
ngoùn tay thöù ba hoaëc ngoùn aùp uùt). Duøng ngoùn tay caùi laøm caêng da cuûa ñaàu
ngoùn tay ñònh laáy maùu, tay phaûi caàm kim coù taåm ether chích vaøo ñaàu ngoùn
tay ñoù moät veát saâu khoaûng 1 - 2mm, boùp nheï cho ra moät gioït maùu. Boû gioït
maùu ñaàu, laáy gioït maùu thöù hai chaám nheï leân vò trí cuoái lame 1.
Caàn thao taùc nhanh ñeå traùnh bò ñoâng maùu.
- Tröôøng hôïp söû duïng maùu ñaõ choáng ñoâng coù saün: Nhoû moät gioït maùu
choáng ñoâng leân lame 1 ôû vò trí cuoái lame.
b. Daøn moûng maãu maùu
Laáy lame 2 chaïm vaøo gioït maùu vôùi goùc 30 - 450, ñeå gioït maùu lan theo
caïnh lame kính roài keùo lame 2 töø ñaàu naøy sang ñaàu kia nhöng vaãn giöõ
nguyeân goùc 450, nhö vaäy laø ñaõ daøn ñeàu gioït maùu thaønh lôùp moûng treân lame
1. Chuù yù khi daøn maùu ñaåy lame 2 vôùi toác ñoä vöøa phaûi, neáu ñaåy lame 2 quaù
nhanh maùu seõ daøn khoâng ñeàu, ngöôïc laïi neáu ñaåy quaù chaäm, lôùp maùu seõ quaù
daøy, khoù ñeám. Ñeå tieâu baûn maùu khoâ (lame 1) töï nhieân (coù theå duøng gioù, tuû
aám hoaëc hô nheï löûa).
c. Coá ñònh tieâu baûn
Söû duïng coàn methylic nhoû bao ñeàu treân tieâu baûn maùu sau ñoù ñeå ñöùng
tieâu baûn treân giaù cho alcohol chaûy heát vaø ñeå tieâu baûn khoâ töï nhieân.
d. Nhuoäm tieâu baûn
-
Tieâu baûn maùu ñaõ coá ñònh baèng coàn ñöôïc ngaâm trong dung dòch
Giemsa (2ml Giemsa pha vôùi 18ml nöôùc caát, laéc ñeàu) trong 15 - 20 phuùt (coù
theå nhoû dung dòch Giemsa phuû ñeàu treân maãu maùu cuûa tieâu baûn ñaõ coá ñònh
khi ta khoâng duøng coác ngaâm lame). Gaùc caùc lame maãu leân caùc thanh thuûy
tinh naèm ngang, traùnh ñeå hoùa chaát chaïm tay ngöôøi laøm.
-
Ñem tieâu baûn röûa baèng nöôùc caát (khoâng ñeå nöôùc chaûy thaúng vaøo choã
coù tieâu baûn maùu).
-
Ñeå khoâ töï nhieân (hoaëc saáy khoâ nheï trong tuû aám hay treân ngoïn ñeøn
coàn).
6
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
-
Quan saùt tieâu baûn döôùi kính hieån vi vôùi vaät kính x 90 (hoaëc x100) coù
söû duïng daàu ceødre vaø aùnh saùng nhaân taïo.
Chuù yù: ñeám 3 laàn cho moät maãu ñeå laáy caùc trò soá trung bình, di chuyeån ñeàu
lame maãu ñeå ñeám sao cho khoâng bò truøng laëp.
1
2
450
1
2
1
2
1
Hình 1.2. Caùc böôùc laøm tieâu baûn maùu
7
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
e. Phöông phaùp söû duïng daàu ceødre
Nhoû moät gioït daàu ceødre vaøo choã moûng nhaát cuûa tieâu baûn (thöôøng laø
phaàn ñuoâi lame 1), duøng vaät kính daàu x90 hoaëc (x100) ñeå quan saùt treân moät
thò tröôøng ngaãu nhieân hoaëc thöù töï treân toaøn boä tieâu baûn sao cho ít nhaát xaùc
ñònh ñöôïc 100 teá baøo. Traùnh toái ña söï laàm laãn ñeám ñi ñeám laïi.
Vì söû duïng vaät kính x90 hoaëc x100, töùc taän duïng ñoä phoùng ñaïi lôùn
nhaát, do vaäy caàn coù ñoä taäp trung aùnh saùng toái ña. Nhöng nguoàn saùng töø tuï
quang chieáu leân qua tieâu baûn baèng thuûy tinh, tieáp theo qua moät lôùp khoâng
khí roài môùi loït vaøo vaät kính. Moâi tröôøng thuûy tinh vaø khoâng khí khoâng cuøng
moät ñoä chieát quang, nhöõng tia saùng qua thuûy tinh gaëp khoâng khí seõ bò khuùc
xaï khoâng theå loït vaøo thò kính ñöôïc vaø vi tröôøng seõ khoâng coù aùnh saùng, khoâng
quan saùt ñöôïc.
Ñeå khaéc phuïc tình traïng treân, ngöôøi ta nhoû moät gioït daàu ceødre leân
lame kính, nhôø söï tieáp xuùc tröïc tieáp cuûa daàu vôùi beà maët lame kính, vaø vaät
kính, daàu seõ coù vai troø nhö moät caàu noái lieàn giöõa lame kính vaø vaät kính,
khoâng coøn lôùp khoâng khí trung gian nöõa. Ñoä chieát quang cuûa daàu ceødre vaø
cuûa thuûy tinh laø baèng nhau, nghóa laø chuùng ñaõ coù moät moâi tröôøng ñoàng nhaát,
do vaäy, caùc tia saùng töø tuï quang chieáu leân seõ ñi qua thuûy tinh roài lôùp daàu
ceødre maø khoâng bò khuùc xaï seõ chieáu thaúng vaøo vaät kính, nhôø theá aùnh saùng
ñöôïc taäp trung ñuû cho söï quan saùt baèng maét.
2. Xaùc ñònh hoàng caàu löôùi
a. Chuaån bò tieâu baûn
-Nhoû moät gioït xanh Cresyl leân lame kính saïch vaø daøn ñeàu nhö daøn tieâu
baûn coâng thöùc baïch caàu. Nhö theá, treân lame kính luùc naøy coù moät lôùp
thuoác nhuoäm moûng, ñeå khoâ töï nhieân vaø ñaùnh daáu vaøo maët coù thuoác
nhuoäm.
-Nhoû moät gioït maùu leân lame kính ñaõ coù saün xanh Cresyl roài daøn maùu ñeø
leân lôùp thuoác, sau ñoù ñeå khoâ töï nhieân.
-Coá ñònh tieâu baûn maùu baèng coàn, sau ñoù nhuoäm vôùi giemsa nhö phöông
phaùp nhuoäm baïch caàu
b. Caùch ñeám vaø tính keát quaû
8
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
Ñeám soá hoàng caàu löôùi gaëp treân 1000 hoàng caàu roài tính tyû leä phaàn traêm.
Bôûi vì löôïng hoàng caàu löôùi laø ít, do ñoù thoâng thöôøng ta ñeám vôùi soá löôïng
raát lôùn hoàng caàu môùi coù theå gaëp ñöôïc hoàng caàu löôùi.
Ví duï: ta ñeám 1000 hoàng caàu gaëp 10 hoàng caàu löôùi thì tyû leä laø 1%
-Sau khi nhuoäm, hoàng caàu löôùi laø nhöõng hoàng caàu coù haït nhoû hoaëc nhöõng
haït maøu xanh thaãm, phaân boá ñeàu treân beà maët hoàng caàu, soá haït naøy nhieàu
hay ít tuyø thuoäc vaøo möùc ñoä tröôûng thaønh cuûa teá baøo hoàng caàu.
Hoàng caàu löôùi
Hình 1.3. Hình aûnh minh hoïa hoàng caàu löôùi
IV. YEÂU CAÀU
1. Sinh vieân söû duïng toát kính hieån vi vôùi ñoä phoùng ñaïi cao coù daàu ceødre.
2. Sinh vieân hieåu caùc nguyeân taéc vaø bieát phöông caùch thöùc thu nhaän maùu
gioït (ôû cô theå ngöôøi vaø ñoäng vaät) trong phoøng thí nghieäm.
3. Sinh vieân naém ñöôïc phöông phaùp nhuoäm tieâu baûn maùu soáng.
4. Phaân bieät ñöôïc caùc teá baøo hoàng caàu, baïch caàu döôùi kính hieån vi quang
hoïc.
5. Phaân bieät caùc teá baøo hoàng caàu löôùi, xaùc ñònh tyû leä phaàn traêm
6. Phaân bieät ñöôïc caùc loaïi baïch caàu, xaùc ñònh soá löôïng vaø laäp coâng thöùc
MOÄT SOÁ HÌNH AÛNH NHUOÄM TIEÂU BAÛN MAÙU THEÅ HIEÄN CAÙC TEÁ BAØO BAÏCH
CAÀU
Lymphocyte
Monocyte
9
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
Eosinophil
Basophil
Neutrophil
10
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
Baøi 2
KHAÛO SAÙT ÑOÄ BEÀN HOÀNG CAÀU
I. ÑAÏI CÖÔNG
A. Aùp suaát thaåm thaáu
Trong caùc moâ sinh hoïc soáng, aùp suaát thaåm thaáu giöõ moät vai troø quan
troïng, ñoù laø moái töông quan giöõa caùc thaønh phaàn dòch moâ vôùi caùc caáu truùc
khaùc trong moâ thoâng qua ñaëc tính cuûa caùc maøng sinh hoïc soáng. Treân cô sôû
caùc thí nghieäm cuûa Dutrochet veà hieän töôïng thaåm thaáu, Hamburger xaây
döïng phöông phaùp xaùc ñònh aùp suaát thaåm thaáu cuûa moät dung dòch khoâng
ñoàng nhaát veà noàng ñoä chaát.
Thaåm thaáu laø söï thaám qua maøng ngaên cuûa caùc phaân töû hoaø tan vaø caùc
phaân töû trong dung moâi giöõa hai moâi tröôøng coù noàng ñoä khaùc nhau. Maøng
baùn thaám chæ ñeå caùc phaân töû dung moâi thaám qua maø thoâi, caùc phaân töû hoaø
tan bò giöõ laïi. Do vaäy, chuùng taïo söï cheânh leäch veà noàng ñoä chaát ôû hai beân
maøng. Ñeå caân baèng aùp suaát, maøng baùn thaám thöôøng söû duïng nöôùc (moät caáu
truùc deã daøng vaän chuyeån) nhö moät phöông tieän ñeå taêng (baèng caùch thaûi
nöôùc) hoaëc giaûm (baèng caùch huùt nöôùc) noàng ñoä caùc chaát gaây ra aùp suaát noùi
treân.
Dung dòch ñaúng tröông (isotonic) laø dung dòch coù aùp löïc thaåm thaáu
baèng vôùi dung dòch khaùc qua maøng sinh hoïc. Dung dòch ñöôïc coi laø öu
tröông (hypertonic) khi chuùng coù aùp löïc thaåm thaáu lôùn hôn vaø ngöôïc laïi thì
ñöôïc coi laø dung dòch nhöôïc tröông (hypotonic). Dung dòch naøo caøng chöùa
nhieàu chaát hoaø tan thì aùp suaát thaåm thaáu cuûa noù caøng cao.
B. Ñoä beàn cuûa teá baøo hoàng caàu
Ñoä beàn cuûa maøng teá baøo hoàng caàu laø moät trong nhöõng chæ tieâu sinh lyù
quan troïng cuûa maùu, chuùng ñöôïc ñaùnh giaù qua söùc chòu ñöïng cuûa maøng teá
baøo hoàng caàu döôùi taùc duïng cuûa aùp suaát thaåm thaáu trong huyeát töông.
Maøng teá baøo hoàng caàu coù tính baùn thaám, chuùng ngaên caùch caùc yeáu toá
beân trong teá baøo vôùi dung moâi. Aùp suaát thaåm thaáu cuûa maùu chuû yeáu do NaCl
quyeát ñònh, vôùi noàng ñoä töông ñöông vôùi aùp suaát thaåm thaáu cuûa moät dung
11
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
dòch coù chöùa NaCl 0,9%, do vaäy ñoái vôùi caùc teá baøo trong cô theå, dung dòch
NaCl 0,9% chính laø dung moâi ñaúng tröông (aùp suaát caân baèng giöõa trong vaø
ngoaøi maøng teá baøo).
Neáu cho teá baøo hoàng caàu vaøo dung dòch ñaúng tröông (laø dung dòch coù
aùp suaát thaåm thaáu baèng vôùi aùp suaát thaåm thaáu cuûa hoàng caàu) thì theå tích cuûa
noù khoâng thay ñoåi bôûi caùc phaân töû dung moâi (nöôùc) ra vaøo qua maøng teá baøo
baèng nhau, maøu cuûa dung dòch chöùa teá baøo cuõng khoâng thay ñoåi. Neáu cho teá
baøo hoàng caàu vaøo dung dòch öu tröông (laø dung dòch coù aùp suaát thaåm thaáu
lôùn hôn aùp suaát thaåm thaáu cuûa teá baøo) thì hoàng caàu seõ bò maát nöôùc khieán theå
tích cuûa noù co laïi laøm cho maøng teá baøo bò nhaên nheo (co nguyeân sinh).
Ngöôïc laïi neáu cho hoàng caàu vaøo dung dòch nhöôïc tröông (laø dung dòch coù aùp
suaát thaåm thaáu nhoû hôn hoàng caàu) thì nöôùc bò huùt vaøo beân trong laøm cho
hoàng caàu phình to (tröông nguyeân sinh).
Hoàng caàu bò tröông tôùi moät möùc ñoä naøo ñoù maøng teá baøo hoàng caàu
khoâng chòu noåi seõ bò vôõ, giaûi phoùng hemoglobin (tieâu huyeát), chính huyeát caàu
toá bò vôõ laøm cho dung dòch coù maøu hoàng nhaït cho tôùi ñoû trong. Noàng ñoä
nhöôïc tröông laøm nhöõng hoàng caàu ñaàu tieân bò vôõ goïi laø ñieåm baét ñaàu tieâu
huyeát, noàng ñoä nhöôïc tröông laøm toaøn boä hoàng caàu ñeàu vôõ goïi laø ñieåm tieâu
huyeát hoaøn toaøn.
Ñoái vôùi caùc ñoäng vaät khaùc nhau, aùp suaát thaåm thaáu cuûa teá baøo cuõng
khaùc nhau. ÔÛ ngöôøi bình thöôøng, ñoä beàn thaåm thaáu toái thieåu laø 0,46- 0,48%;
toái ña laø 0,34- 0,36%. Trong moät soá beänh, söùc beàn maøng hoàng caàu giaûm nhö
thieáu maùu tan huyeát, vaøng da do xoaén truøng, soát reùt… thì ñoä beàn toái ña 0,5-
0,6%. Ngöôïc laïi, moät soá beänh laïi laøm söùc beàn maøng hoàng caàu taêng leân nhö
vaøng da do saéc toá maät… thì ñoä beàn toái thieåu laø 0,4-0,42%.
Hình 2.1. Caáu truùc maøng teá baøo hoàng caàu
12
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
( Ñaúng tröông)
(Nhöôïc tröông)
( Öu tröông)
c
b
a
Hình 2.2. Caùc traïng thaùi cuûa teá baøo hoàng caàu trong moâi tröôøng coù
noàng ñoä muoái khaùc nhau
xung vaøo tuaàn hoaøn maùu moät caùch lieân tuïc, do vaäy tuoåi cuûa hoàng caàu trong
maùu hoaøn toaøn khoâng ñoàng ñeàu, coù hoàng caàu non, hoàng caàu giaø (teá baøo
hoàng caàu giaø nhaát seõ vaøo khoaûng 120 ngaøy tuoåi- ñaây laø tuoåi giôùi haïn cuûa
hoàng caàu). Chính vì lyù do ñoù, ñoä beàn cuûa teá baøo hoàng caàu vôùi aùp suaát thaåm
thaáu cuõng khoâng theå gioáng nhau.
Ngöôøi ta coù theå xaùc ñònh ñoä beàn hoàng caàu giaùn tieáp qua löôïng
hemoglobin ñöôïc giaûi phoùng ra dung dòch khi hoàng caàu bò vôõ hoaëc xaùc ñònh
tröïc tieáp baèng soá löôïng hoàng caàu coøn laïi trong dung dòch. Baøi thöïc taäp naøy
söû duïng phöông phaùp xaùc ñònh giaùn tieáp noàng ñoä cuûa hoàng caàu baèng maùy so
maøu quang ñieän, ñoàng thôøi baèng caûm quan, xaùc ñònh maøu saéc dung dòch
chöùa hoàng caàu.
Khi cho hoàng caàu vaøo trong dung moâi laø dung dòch NaCl coù aùp suaát
thaåm thaáu giaûm daàn (töông öùng vôùi noàng ñoä giaûm daàn), neáu aùp suaát thaåm
thaáu cuûa dung moâi coù chöùa hoàng caàu giaûm tôùi ñieåm baét ñaàu tieâu huyeát thì soá
löôïng hoàng caàu baét ñaàu giaûm daàn cho ñeán khi tôùi ñieåm tieâu huyeát hoaøn toaøn,
luùc ñoù toaøn boä teá baøo hoàng caàu bò vôõ heát. Trong khoaûng naøy, noàng ñoä hoàng
caàu coù söï töông quan haøm muõ vôùi noàng ñoä cuûa dung dòch NaCl.
Maët khaùc, maät ñoä quang hoïc (D) coù moái lieân quan tuyeán tính vôùi
noàng ñoä cuûa chaát tan trong dung dòch. ÔÛ ñaây, chaát tan laø hoàng caàu vì theá ñoà
thò bieåu dieãn söï töông quan giöõa maät ñoä quang hoïc vaø noàng ñoä dung dòch
NaCl cuõng bieán thieân theo haøm muõ (ñöôøng bieåu dieãn daïng chöõ S). Coøn ôû
ngoaøi khoaûng ñoù (tröôùc luùc baét ñaàu tieâu huyeát vaø sau khi tieâu huyeát hoaøn
toaøn) noù seõ laø ñöôøng naèm ngang (maät ñoä quang hoïc laø haèng soá).
Chuù yù raèng khi coù söï tieâu huyeát thì noàng ñoä hemoglobin taêng leân, noù
coù theå laøm aûnh höôûng ñeán keát quaû thu ñöôïc töø phöông phaùp naøy. Vì theá phaûi
13
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
choïn böôùc soùng aùnh saùng 597nm, ñaây laø böôùc soùng aùnh saùng maø hemoglobin
haáp thuï ít nhaát.
OD
Ñieåm baét ñaàu tieâu huyeát
1,4
•
•
•
•
•
1,3
1,2
1,0
0,9
0,8
0,7
0,6
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
•
•
•
•
•
Ñieåm tieâu huyeát hoaøn toaøn
•
0,0 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,0 C (%)
Hình 2.3. Ñoà thò bieåu dieãn ñoä beàn hoàng caàu
II. CHUAÅN BÒ
a. Duïng cuï – thieát bò
- 17 oáng nghieäm nhoû (theå tích10-20ml).
- Giaù ñöïng oáng nghieäm.
- 2 pipette 10ml.
- 1 pipette 1ml.
- Vieát daàu
- Maøng nhöïa moûng.
- Maùy ño maät ñoä quang.
b. Hoùa chaát
- Dung dòch choáng ñoâng (coù theå söû duïng heparin hoaëc natri citrat 3-
5%).
- Dung dòch NaCl 1%
14
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
- Nöôùc caát khöû ion.
Chuù yù: keát quaû ño aùp suaát thaåm thaáu naøy khoâng lieân heä tôùi tính chaát
hoaù hoïc cuûa dung dòch, noùi moät caùch khaùc, coù theå thí nghieäm vôùi baát
kyø hoùa chaát naøo neáu nhö hoùa chaát ñoù khoâng quaù ñoäc, deã laøm tan hoàng
caàu.
c. Maãu vaät
-
Khoaûng 3ml maùu tónh maïch toaøn phaàn coù yeáu toá choáng ñoâng
(toát nhaát laø ñem ly taâm ñeå taùch huyeát töông, chæ duøng hoàng caàu, coù theå
duøng maùu ñoäng vaät nhö chuoät baïch, thoû, gaø…).
-
Coù theå söû duïng maùu ñaõ loaïi boû caùc sôïi fibrin baèng caùch höùng
laáy maùu vaøo oáng nghieäm coù chöùa saün caùc haït thuûy tinh nhoû (ñöôøng kính
trung bình töø 1-2mm), laéc nheï ñeàu cho caùc sôïi fibrin baùm dính vaøo caùc haït
thuûy tinh, sau ñoù gaïn laáy maùu.
III. THÖÏC HAØNH
- Chuaån bò 17 oáng nghieäm saïch, ñaëc bieät phaûi khoâ vaø ñaùnh soá töø 1 ñeán
17.
- Pha töø dung dòch NaCl 1% thaønh 17 oáng coù noàng ñoä thöù töï töø 0,1%
ñeán 1% NaCl (duøng baûng 2.1 ñaõ tính döôùi ñaây ñeå pha sao cho theå tích dung
dòceâ¬3 caùc oáng baèng nhau = 10ml).
- Cho vaøo moãi oáng 0,1ml (4 gioït) maùu choáng ñoâng hoaëc 3 gioït teá baøo
hoàng caàu ñaõ ñöôïc ly taâm, laøm saïch.
- Caét maøng nhöïa moûng bòt kín mieäng oáng nghieäm, giöõ ngoùn tay caùi beân
treân vaø laéc nheï nhaøng cho maùu hoaø ñeàu trong dung dòch , ñeå yeân khoaûng 3
phuùt , laéc ñeàu laïi roài ñem dung dòch ñi ño maät ñoä quang hoïc (D) ôû böôùc
soùng 597nm
Baûng 2.1. Baûng höôùng daãn pha dung dòch
OÁng soá
Dung dòch
Nöôùc caát (ml)
Noàng ñoä cuûa dung dòch
NaCl 1% (ml)
caàn pha (%)
0,10
1
2
3
4
5
6
1,0
2,0
2,5
3,0
3,5
4,0
9,0
8,0
7,5
7,0
6,5
6,0
0,20
0,25
0,30
0,35
0,40
15
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
7
4,5
5,0
5,5
6,0
6,5
7,0
7,5
8,0
8,5
9,0
10,0
5,5
5,0
4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,0
0,45
0,50
0,55
0,60
0,65
0,70
0,75
0,80
0,85
0,90
1,00
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Hình 2.4. Sô ñoà maãu boá trí thí nghieäm
Quan saùt:
-
Nhöõng oáng ñaàu dung dòch khoâng coù maøu, haàu heát teá baøo hoàng caàu
coøn nguyeân veïn, chöa vôõ vaø laéng xuoáng ñaùy oáng nghieäm.
Caùc oáng nghieäm ôû giöõa coù maøu hoàng xaãm daàn, caùc teá baøo hoàng caàu
-
laéng döôùi ñaùy ít daàn, dung dòch ôû treân thay ñoåi maøu. OÁng nghieäm ñaàu tieân
trong soá naøy coù maøu thì noàng ñoä NaCl öùng vôùi söùc beàn toái thieåu.
-
Caùc oáng cuoái cuøng coù maøu hoàng xaãm nhö nhau vaø khoâng coøn teá baøo
hoàng caàu laéng döôùi ñaùy (hoaëc chæ coøn caùc maûnh maøng teá baøo), nhö vaäy oáng
ñaàu tieân trong soá naøy coù noàng ñoä NaCl öùng vôùi söùc beàn toái ña cuûa teá baøo
hoàng caàu.
16
Giaùo trình thöïc haønh Sinh hoïc Ñoäng vaät
IV. YEÂU CAÀU
1. Keát quaû ño maät ñoä quang ñöôïc trình baøy vaøo baûng sau
C% 0,10 0,20 0,25 0,30 0,35 0,40 0,45 0,50 0,55 0,60 0,65 0,70 0,75 0,80 0,85 0,90 1,00
OD
2. Veõ ñoà thò theo soá lieäu thu ñöôïc trong baûng treân.
3. Xaùc ñònh ñieåm baét ñaàu tieâu huyeát vaø ñieåm tieâu huyeát hoaøn toaøn.
4. Caùc keát luaän öùng duïng:
- Maùu cuûa ngöôøi bình thöôøng coù trò soá tieâu huyeát toái thieåu laø
6,5/1000 NaCl, vaø tieâu huyeát toái ña laø 3,5/1000 NaCl.
- Neáu teá baøo hoàng caàu coù maøng khoâng bình thöôøng, caùc trò soá
treân seõ coù söï bieán ñoäng ôû caùc noàng ñoä NaCl khaùc nhau.
- Trong Y hoïc, caùc dung dòch truyeàn vaøo maùu phaûi ñaúng
tröông so vôùi teá baøo chaát cuûa hoàng caàu: dung dòch NaCl 9/1000 hoaëc glucose
5/1000
- Qua phöông phaùp treân, ngöôøi ta coù theå xaùc ñònh ñöôïc aùp suaát
thaåm thaáu cuûa baát kyø moät chaát X rieâng reõ naøo ñoù ñoái vôùi teá baøo maùu trong
phoøng thí nghieäm.
17
18 trang
15/01/2024
12060
Free
Bạn đang xem tài liệu "Giáo trình Thực tập sinh học động vật (Phần 1)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giauo_trinh_thuc_tap_sinh_hoc_dong_vat.pdf
