Con người Nguyễn Phi Khanh qua thơ ca

TẠP HÍ KHOA HỌ

Khoa học X hội Số 13 6/2018) tr. 86 - 95

CON NGƯỜI NGUYỄN PHI KHANH QUA TH CA

Ngô Thị Phượng^

Trường Đại học Tây Bắc

Tóm tắt: Nguyễn Phi Khanh là thân phụ của đại thi hào Nguyễn Trãi. Sống ở thời Trần, Nguyễn Phi

Khanh là nhà thơ lớn, một con người tài cao phận thấp, thân thế long đong, một con người kiên nhẫn chờ thời,

có niềm tin vào hiền thánh, nhưng rồi mộng vàng đổ vỡ. Nguyễn Phi Khanh mang nỗi đau thân phận, lỡ thời.

Cuộc đời bi kịch của ông là sản phẩm của thời đại.

Từ khóa: Nguyễn Phi Khanh, Nguyễn Trãi, con người.

1. Đặt vấn đề

Nguyễn Phi Khanh là thân phụ của nhà th lớn, nhà chính trị, quân s ngoại giao đại

tài Nguyễn Trãi. Từ nhiều thế kỷ người yêu và say văn iết đến Nguyễn Trãi với tư cách là

Danh nh n văn h a thế giới nhà th nhà văn. ghiên cứu th văn guyễn Trãi không th

không quan t m đến cuộc đời con người, ti u sử gia đ nh hay phả hệ.

Đ làm rõ những vấn đề trên, với tư cách là người giảng dạy, chúng tôi cố gắng diễn

đạt cụ th h n về thân phụ của Nguyễn Trãi - Trung thư thị lang Nguyễn Phi Khanh, với tham

vọng góp thêm một tài liệu nhỏ cho sinh viên khi nghiên cứu về tác gia Nguyễn Trãi.

2. Nguyễn Phi Khanh và sự nghiệp thơ v n

2.1. Nguyễn Phi Khanh

Nguyễn Phi Khanh (1336 - 1408) (?) [1] tên an đầu là Nguyễn Ứng Long, dòng dõi

Định Quốc công Nguyễn Bặc, thời Đinh 968 - 979), quê gốc ở Gia Miêu ngoại trang, huyện

Tống S n tức ga S n cũ nay thuộc xã Hà Long, huyện Trung S n t nh Thanh Hóa. Quê

thứ hai ở Chi Ngại, nay là xã Cộng Hòa, huyện Chí Linh, t nh Hải Dư ng. Quê thứ ba ở xã

Nhị Khê, huyện Thường Tín, t nh Hà Tây. Từ Nguyễn Bặc đến Nguyễn Ứng ong là mười

đời. Nguyễn Bặc đ c công phò tá Đinh ộ ĩnh ẹp tan loạn Mười hai sứ quân, thống nhất

nước nhà. Nguyễn Bặc mâu thuẫn với Lê Hoàn về việc lên ngôi thay nhà Đinh nên ị Lê

Hoàn giết. Con Nguyễn Bặc là Nguyễn Đê vẫn được trọng dụng, cùng Lý Công Uẩn đều giữ

chức Tả, Hữu Điện tiền ch huy sứ ưới thời ê Đại Hành. Về sau, Nguyễn Đê phò tá ý

Công Uẩn lên ngôi.

Qua các triều đại, tổ tiên Nguyễn Ứng Long có nhiều người vinh hi n, là võ quan cao

cấp hoặc tiến sĩ xuất thân. Ông nội của Nguyễn Ứng Long là Nguyễn Công Luật làm chức

tướng quân thời Trần Phế Đế (1377 - 1387). Ba con trai của Nguyễn Công Luật là Nguyễn

Ngày nhận bài: 13/01/2017. Ngày nhận đăng: 19/3/2018

Liên lạc: Ngô Thị Phượng, e - mail: [email protected]

86

Công Sách, Nguyễn Hố và Nguyễn Minh Du đều là những người thông hi u inh thư inh

pháp và giữ chức vụ quản qu n trong a đ n vị bảo vệ cung vua nhà Trần lúc bấy giờ.

Nguyễn Ứng Long là con trai thứ ba của Nguyễn Minh Du. Về các dòng thứ bên nội,

Nguyễn Thuyên (tức Hàn Thuyên), là một trong những người đầu tiên có công dùng chữ Nôm

trong sáng tác, vận dụng th Đường vào th quốc m làm thành th Hàn luật (luật th o

Hàn Thuyên đặt ra) [2]. hư vậy, dòng họ Nguyễn Ứng Long là dòng họ có nhiều công lao

đối với s phát tri n nền chính trị văn h a văn học dân tộc.

Khi trưởng thành, Nguyễn Ứng Long theo nghiệp văn được hư ng Túc Hầu Trần

guyên Đán người quyền ngang T tướng, chọn làm Ki m chính dạy cho con gái của ông là

Trần Thị Thái. Nguyễn Ứng ong sau đ trở thành r của Trần guyên Đán. guyễn Phi

Khanh và Trần Thị Thái c 3 người con trai là Nguyễn Tác, Nguyễn Trãi, Nguyễn Hùng.

Nguyễn Trãi là con thứ.

Đến năm ong Khánh thứ hai 1374) đời Trần Duệ Tông, Ứng ong đỗ Nhị giáp Tiến

sĩ chứ không phải Bảng nh n như nhiều tài liệu ghi nhầm), tại cung Trùng Quang ở S n am

hạ Thiên Trường - am Định). Tuy đỗ đạt nhưng guyễn Ứng ong không được bổ dụng vì

phía quý tộc nhà Trần o quy ước của dòng họ, e ngại Ứng Long khác họ thêm vào đ sợ

vai vế về hàng quan văn của dòng họ Nguyễn mạnh thêm. Sau khi đỗ đạt, Ứng ong đành trở

về với nghề dạy học. ho đến khi Hồ Quý Ly tiếm ngôi nhà Trần, vua mới tuy n dụng ông

làm chức quan nhỏ là thuộc viên ở Trung thư sảnh c quan chuyên trách thảo các văn kiện

của triều đ nh. ăm 1402 Ứng ong lúc đ đổi tên thành Nguyễn Phi Khanh) được bổ

nhiệm làm học sĩ ở Viện hàn l m kiêm Tư nghiệp trường Quốc tử giám t l u sau được thăng

chức Trung thư thị lang, tức chức thứ hai, phụ tá cho chức Trung thư sảnh n i đ làm thuộc

viên trước đ với hàm tứ phẩm triều đ nh. Tại Quốc Tử Giám, ông có tham gia giảng dạy cho

Thái tử.

Tuy vậy đường hoan lộ ngắn ch ng tày gang, nhà Hồ ch tồn tại đến năm 1406. Quân

Minh viện cớ phù Trần, diệt Hồ lỗi đạo đ kéo 215.000 qu n ồ ạt sang nước ta. Sử sách cho

rằng, Nguyễn Phi Khanh có tham gia chiến tranh Đại Ngu - Minh sau đ đầu hàng giặc và bị

giải về Trung Quốc. Sách Đại Việt sử kí toàn thư, quy n IX ghi: “ òn ọn Trần Nhật Chiêu,

Nguyễn Phi Khanh, Nguyễn Cẩn Đỗ M n đều đ đầu hàng từ trước” [3]. Rất có th vì sai lầm

này nên th văn của ông t người nhắc đến. Thêm vào đ năm 1442 v thảm án tru di Lệ

Chi Viên của con trai ông là Nguyễn Trãi nên đời tư lẫn th văn của ông không được quan

tâm nhiều. Mặc dù vậy đọc th văn ông chúng tôi nhận ra một chân dung khác hoàn bị,

đáng trọng và đáng thư ng.

2.2. Sự nghiệp thơ văn

Nguyễn Phi Khanh còn đ lại khoảng 70 ài th ằng chữ Hán được ê Quý Đôn

chép trong Toàn Việt thi lục. Ngoài ra, còn có bài phú Diệp mã nhi và bài kí Thanh hư động

được Dư ng á ung tập hợp trong cuốn Ức Trai di tập.

Th ông được sáng tác từ thời trẻ cho đến khi thi Hội, lúc làm thuộc viên ở tòa Trung

thư và về già. Nội ung th ca viết về s cảm thán thời thế, mục đ ch đ tặng, họa, nhất là

tặng nhạc phụ Trần guyên Đán và ạn bè.

87

bài viết này, chúng tôi sử dụng cuốn Thơ văn Nguyễn Phi Khanh [4], do ùi Văn

guyên Đào Phư ng nh chọn dịch, chú thích, Nhà xuất bản Văn học ấn hành năm 1981 đ

khảo sát. Cuốn sách được tuy n soạn d a trên văn ản của ê Quý Đôn và Dư ng á ung.

Tất cả các trích dẫn ưới đ y về th guyễn Phi Khanh đều căn cứ vào tài liệu này. Từ văn

bản này, chúng tôi lần lượt đi t m hi u con người Nguyễn Phi Khanh.

3. Con người cá nhân Nguyễn Phi Khanh

Khi sáng tác th ca guyễn Phi Khanh giống như ao nhà th nhà văn khác cố gắng

đạt đến cái vô ngã, phi ngã c nghĩa là không đề cập đến chuyện cá nhân. Th c chất, vấn đề

ngã hay vô ngã, phi ngã trước hết là vấn đề của cuộc sống con người và quan niệm của con

người về cuộc sống. Cái phi ngã còn có nguồn gốc từ tư tưởng phi ngã, vô ngã trong học

thuyết Nho giáo. Nho giáo chủ trư ng khắc k phục lễ (thắng m nh cái tôi) đ phục Lễ), tôn

thờ Tử tuyệt tứ: vô ý, vô tất, vô cố, vô ngã. Trong đ vô ý là ch theo lẽ phải không đ ý riêng

mình vào và vô ngã là điều cốt yếu nhất của Tử tuyệt tứ : “ g ” là “m nh ta” làm g mà v

chữ ngã sẽ dẫn đến sai lầm [5].

Là một nho sĩ đỗ đạt ở triều Trần làm quan triều Hồ, Nguyễn Phi Khanh cũng thấu

hi u đạo lý cửa Khổng sân Trình. Tuy vậy đọc th guyễn Phi Khanh vấn đề cá nh n ường

như hi n thị rất rõ rệt, mặc ù th văn ông trong uổi loạn lạc kháng Minh (thế kỷ XV) chiến

tranh và thời đại phủ lên một lớp sư ng mù thời gian. Thêm vào đ đời tư của Nguyễn Phi

Khanh còn nhiều điều chưa rõ lại từng bị lịch sử coi là người đ ra hàng qu n Minh nên

không được quan t m đúng mức. Đọc th guyễn Phi Khanh độc giả có th hình dung về

con người ông một số nét sau:

3.1. Con người tài cao phận thấp

Hàn lâm học sĩ nhà Hồ, Nguyễn Phi Khanh có một cuộc đời nhiều ngã rẽ. Thời trẻ,

ông lận đận trong việc thi cử cho nên ông “ n hận chưa c uyên tới cửa rồng”. Khi trở thành

Ki m chính dạy cho con gái hư ng túc hầu Trần guyên Đán nợ công danh vẫn chưa trọn.

Kiên trì theo con đường khoa hoạn đỗ Nhị giáp tiến sĩ đời Trần Duệ Tông, Nguyễn Phi

Khanh vẫn không được bổ dụng. Sách Đại Việt sử kí toàn thư của gô Sĩ iên ghi rõ: “ hức

t tướng thì chọn trong tôn thất người nào tài giỏi c đạo đức nghệ thuật, thông hi u thi thư

thì cho làm” [6]. ản thân Nguyễn Phi Khanh là người không đồng tộc, do vậy “ n ỏ Nguyễn

Ứng Long không cất nhắc” [7]. th nói rằng, cuộc đời Nguyễn Phi Khanh khi trẻ là bức

tranh phản chiếu xã hội thời Trần những năm cuối cùng, khoảng thời gian lớp s n son thiếp

vàng đ lần hồi bong tróc. Những biến động cuộc đời ông là bức tranh xã hội thu nhỏ, tiên liệu

s sụp đổ của triều Trần đang đến gần. Trong đ cái rõ rệt nhất là việc tuy n dụng nhân tài

đồng tộc, dẫn đến tài năng trong trăm họ ch có danh mà không có phận đỗ đạt mà ch ng đ

làm gì, khiến không t nh n tài không được trọng dụng r i vào ất m n. Đ y là nỗi đau của

Nguyễn Phi Khanh, bởi ông là nhà nho chính thống có hoài bão, muốn đưa sức mình ra giúp

n giúp nước. Khi vừa được xướng tên tại phủ Thiên Trường ông đ c những d cảm không

lành về con đường hoan lộ của mình. Cái cong vênh giữa thời với người và tài cao phận thấp

88

đem lại những cay đắng cho bậc trí giả. Ch còn lại người bạn văn chư ng lúc đêm về, khoảnh

khắc được sống cho m nh ông đem cuộc đời mình tâm s cùng th và bộc lộ những nỗi đau

riêng tư:

Vạn sự bội nhân tiêu tiệm vĩnh,

Trữ sầu khi ngọa, số tàn canh!... (Thu trung bệnh)

(Muôn s trái đời đều chậm rãi,

Ngậm sầu trăn trở đếm tàn canh!) (Ốm mùa thu)

Sau lần thi đỗ, bạn bè của Nguyễn Phi Khanh được cử vào một số chức vụ quan trọng,

còn ông thì vẫn không được giao giữ chức vụ gì. Tiễn bạn lên đường, vui mừng cho bạn mà

rầu lòng cho mình:

Ngã độc hồ ví sảnh thuộc lưu! (Tống Hạnh nhân Đỗ Tòng Chu)

(Sảnh thuộc riêng mình vẫn đứng yên) (Tiễn Hạnh nhân Đỗ Tòng Chu)

Nguyễn Phi Khanh cũng được an ủi đôi phần khi tài năng của m nh được chính quan

tư đồ Trần guyên Đán là nhạc phụ công nhận. Nguyễn Phi Khanh rất biết n người cha

quyền ngang t tướng này. Trong bài th họa lại nguyên vần ài th Trần guyên Đán gửi

người bạn đồng môn của con r , ở đoạn kết, ông viết:

Hiền tướng thảng lân môn hạ sĩ

Khẳng dung quần tác bạch đầu lang

(Hiền tướng (ch Trần guyên Đán) v thư ng người ưới trướng,

Bạch đầu đành vậy, ti u quan trường).

gười như guyễn Phi Khanh c tài mà không được trọng dụng, buộc phải làm một

chức quan nhỏ thường được người xưa mệnh anh là “quan lang ạch đầu”. Đ y không ch là

hiện tượng của riêng thời cuối Trần, mà th c chất là hiện tượng dễ gặp ở bất cứ triều đại nào

lúc xế chiều. Th c trạng tài cao phận thấp rất phổ biến trong tầng lớp nho sỹ phong kiến, dẫn

đến sự khủng hoảng về lý tưởng - “chí nam nhi”. Giáo lý phong kiến đ vạch rõ con đường tu

tề, trị nh cho nho sĩ đ th c hiện mục đ ch: “thượng trí quân, hạ trạch n” trên giúp vua tới

tột cùng ưới an n cho n) tạo nên chủ nghĩa anh hùng tiến bộ. R i vào cảnh huống tài

cao phận thấp, hầu hết các anh sĩ đều mang tâm trạng bế tắc. Họ gửi vào văn chư ng t m

trạng khủng hoảng về đường hoan lộ trường hợp Nguyễn Du là một minh chứng tiêu bi u.

Bản thân Nguyễn Du, ở cuối thế kỷ XVIII cũng đ thốt lên rằng:

Tráng sĩ bạch đầu bi hướng thiên

Hùng tâm sinh kế lưỡng mang nhiên

Xuân lan thu các thành hư sự

Hạ thử, đông hàn, đoạt thiếu niên (Tạp thi)

gười tráng sĩ ạc đầu đau x t ngẩng nhìn trời (trạng thái tuyệt vọng)

Hoài bão cao xa, sinh kế hàng ngày đều cùng mù mịt,

Cái thú hoa lan mùa xuân, hoa cúc mùa thu ngày càng hão huyền

Cái oi bức của mùa hè, s giá rét của mùa đông làm tiêu tan chí khí của tuổi trẻ) [8].

Tâm trạng bế tắc đ cũng được Lê Hữu Trác thổ lộ trong bài Thuật hoài:

Nhập tâm khí bất khả

Quy Hán diệc vị hoàng

89

Hồ Hải không phiêu lãng

Tráng tâm thành đại cuồng

T m đường về Hán chưa xong

Sang Tần thì việc đ không nên rồi

B Hồ trôi dạt đôi n i

ho người ch tráng ra người cuồng ngông) [9]

3.2. Kiên nhẫn chờ thời và niềm tin vào hiền thánh

Trong xã hội phong kiến tập quyền khi nhà vua đ quyết đư ng nhiên ậc tôi trung

không th trái lời. Không được làm quan, Nguyễn Ứng ong đành trở về với nghề dạy học.

Cách hành xử của vua Trần Duệ Tông an đầu chưa khiến Nguyễn Phi Khanh chán nản, ông

ch buồn mà “chậm r i” chờ đợi. Bên bến Hoàng Giang, Lý Nhân, Hà Nam, ông thú nhận đ

chờ đợi một mối tình duyên nợ công danh suốt mười năm mà chưa én. Mười năm t m s với

ngọn đ n đêm khuya trong mưa đêm trên sông Hoàng Giang ông viết:

Liễu phố tam thu vũ

Quan bồng bán dạ thanh.

Cô đăng minh hựu diệt,

Hồ hải thập niên tình.

(Hoàng Giang dạ vũ)

Mưa thu rả rích bên sông,

Tiếng r i thánh thót mái bồng đêm khuya

Ánh đ n mờ tỏ canh tà,

Tấm lòng hồ hải chốc đà mười năm)

(Đêm mưa bên bến Hoàng Giang)

Có lúc vì chờ đợi r i vào ệnh tật, Nguyễn Phi Khanh tưởng như nỗi buồn đang giết

chết mình. Buồn sầu nhưng không xuất hiện những suy nghĩ mang t nh trách cứ vua chúa. Là

nho sĩ ch nh thống, ông hi u rõ đạo lý quân thần.

Hồ hải tứ niên đa bệnh tật

Biển chu sầu sát vị quy nhân (Thiên Trường chu trung)

(Trải bốn năm hồ hải nay có nhiều tật bệnh,

Trên chiếc thuyền con, sầu như giết chết kẻ chưa được về)

(Trong thuyền ở phủ Thiên Trường)

Nguyễn Phi Khanh chủ yếu làm th trên thuyền hoặc bên bến sông. Dường như cuộc

đời ông như một dòng sông vậy phù u vô định, nó mải miết chảy trong hạn hẹp và bức bối,

lặng thinh của đôi ờ. Những giới hạn chật hẹp giam h m con người không c c hội bộc lộ

tài năng con người không th ra bi n lớn. Dòng sông là cuộc sống riêng tư làm cho con người

hi u hết được s thê thảm của chính mình.

Mười năm trôi qua rồi hai mư i năm kiên nhẫn chờ đợi, Nguyễn Phi Khanh vẫn

không một lần oán trách vua. hưa được trọng dụng, ông cho rằng đ không phải là hành vi

xã hội mà là hành vi cá nhân. Việc chờ đợi là tất yếu của kẻ sĩ là điều kiện thử thách thỏa

mãn tiềm năng của cá nhân. Ông nhận mình là kẻ “thiếu cái uyên”:

90

Kinh quốc huề thư nhị thập niên

Đăng long mỗi hận khiếm tiền duyên!

Thư ng hồ Thừa ch Hồ Tông Thốc)

(Mang cặp sách ở chốn kinh kỳ hai chục năm nay

Thường hận thiếu cái uyên may được lên cửa rồng).

(Dâng quan Thừa chỉ Hồ Tông Thốc)

Tiên trách kỷ hậu trách nhân. Trách m nh mà không trách người đ là chuyện của

một nh n cách cao cả vị tha. ập ch phải chờ thời. ho sĩ xưa thường đặt ngang hàng việc học

với việc lập ch . ập ch ch nh là mục đ ch học tập. ho sĩ thường được chú ý ởi tinh thần khổ

luyện thái độ kiên tr học tập. Việc học là chuyện khởi đầu cho việc th hiện ch : “ gô thập hữu

ngũ nhi ch ư học tam thập nhi lập tứ thập nhi thiên mệnh lục thập nhi nhĩ thuận thất thập nhi

tòng t m sở ục ất u củ” ăm mười lăm tuổi ta đ lập ch học tập a mư i tuổi tư ng đối

vững vàng ốn mư i tuổi không đến nỗi ị mê hoặc năm mư i tuổi hi u được mệnh trời sáu

mư i tuổi c th ễ àng ph n iệt đúng sai thật giả ẩy mư i tuổi c th tùy theo ý muốn không

ao giờ vượt quá quy củ” [10]. Nguyễn Phi Khanh tiếp tục ùi mài kinh sử đ hoàn thiện m nh.

Ông tin ản th n không nghi ngờ ản th n sẽ c một ngày được đến “cửa rồng”. Đ y cũng là

niềm tin của đa số nho sĩ trong uổi đầu lúc x hội phong kiến còn đang ốc sức kh ng định

vị tr của đ ng cấp quý tộc.

hưa c c hội tỏ bày bản thân, ông gửi niềm tin vào trong mộng. Th guyễn Phi

Khanh viết nhiều về mộng: Đông Ngạn xuân mộng, Thao giang quận xá, Thiên Trường chu

trung, Sơn trung, Nhật thu khởi hiểu... Mộng là thế giới vô thức giải tỏa, thỏa m n ước vọng.

Nói cách khác, mộng là cái th c bị dồn nén nhưng không c c hội trong cuộc sống hàng

ngày. Giấc mộng ở trong thuyền tại phủ Thiên Trường có hình ảnh “ ng chim hoa n i gác

t a” của tư ng lai. Đôi khi guyễn Phi Khanh t ru mình, phải biết chờ thời đợi thời. Khổng

Tử có dạy: “Ham th ch học tập sẽ tiếp cận với trí tuệ, nỗ l c hành thiện sẽ tiếp cận với nhân

ái, biết rõ liêm s sẽ tiếp cận với ũng cảm” [11]. Lý do ông t biện đ ru mình là tuổi còn trẻ,

trải nghiệm chưa nhiều nên c hội chưa đến với m nh trước tu thân, sau tề gia:

Tài thức như quân thượng thiếu niên

Văn chương ta ngã lão vô duyên.

(Du Đông Đình họa Nhị Khê nguyên vận)

Anh là người tài trí mà hãy còn trẻ

Văn chư ng của ta đáng uồn mãi mãi vô duyên)

Đến ch i Đông Đ nh họa ài th của Nguyễn Nhị Khê)

Nguyễn Phi Khanh tin vào bản thân mình:

Sinh thế na kham tiện trượng phu

... Minh thời thảng hiệu hào phân bổ,

Vạn lý ninh từ ngã bộc phô” (Khách lộ)

(Kẻ trượng phu ở đời sao chịu sống đời h n nhát được?

... V chăng ta cố gắng giúp ch chút nào cho đời thịnh này

Thì dù gian lao muôn dặm người ti u đồng ta có mệt phờ ta cũng không từ nan)

(Đường khách)

91

Đ y là đi m gặp gỡ giữa tư tưởng ho giáo và tư tưởng Đạo giáo trong th guyễn

Phi Khanh. Trong học thuyết Đạo gia, Lão Tử từng quan niệm: “Phi ĩ k vô tư đa? ố năng

thành k tư” Phải chăng v không riêng tư mà thành việc riêng tư). Giúp đời là giúp mình thỏa

chí. Lão Tử cũng viết: “Ký ĩ vi nh n kỷ ĩ hữu ký ĩ ữ nhân, kỷ ĩ đa’ àng v người mình

càng thêm có, càng cho người mình càng thêm nhiều) [12]. Giúp ch cho đời thịnh là nhân cách

đáng quý của Nguyễn Phi Khanh. Do đ ẫu nhiều ly biệt thư ng hải tang điền, bậc trượng phu

luôn phải giữ gìn ý chí chiến đấu, lạc quan yêu đời:

Trượng phu tống biệt hà thu lệ?

Nhất tiếu tương khan phủ khoái hầu!

(Tống Hạnh nh n Đỗ Tòng Chu)

Trượng phu há lại buồn ly biệt?

Vỗ vỏ gư m cười nở lá gan)

Với bạn ông cũng khuyên cần phải tích c c đưa tài ch ra giúp n giúp nước:

An cần biệt hậu tu tiên sách

Thánh chủ phương kim chính cấp hiền.

(Dữ Trương giang đồng niên Trượng Thái học)

(Biệt nhau hãy thét roi mình ng a,

Thánh chúa cầu hiền chính thiết tha)

Chính vì kiên nhẫn chờ thời nên khi giặc Minh sang x m lược bờ cõi, thấy thế giặc mạnh,

Nguyễn Phi Khanh chọn nước cờ lùi một ước, tiến hai ước, ông cùng một số sĩ phu hàng giặc.

Hàng giặc không phải đ ổn thân, giữ thân, nhàn thân, mà là chuyện đường cùng ch ng đ . Hàng

giặc không phải là án nước mà đ chờ thời. Một bằng chứng là khi bị bắt đưa về Trung Hoa,

Nguyễn Trãi tiễn cha đến ải Đông Quan guyễn Phi khanh đ ép con trai phải quay về và dặn

ò: “... on nên về quyết chí rửa thẹn cho nước, trả thù cho cha, nối chí cha, làm vẻ vang tổ tiên,

như vậy mới là đại hiếu. Hà tất, cứ lẽo đẽo theo cha, mới là đại hiếu sao?” [10 9]. ếu hàng giặc

đ giữ thân, phản nước, ắt h n Nguyễn Phi Khanh sẽ không khuyên con như vậy và đư ng nhiên

cuộc kháng chiến chống Minh không th có một nhà quân s lỗi lạc Nguyễn Trãi. Dù lịch sử có

nhìn Nguyễn Phi Khanh bằng con mắt khác th con người đ vẫn giống như “chim Việt ch

đậu cành am” “ng a Tiêu Sư ng ch ng màng ăn cỏ Tống”.

Chờ đợi không nản lòng, ông có niềm tin vào ngày mai và m ước có một hiền thánh đ

thế gian được vui hưởng thái bình:

Hát múa trong gió xuân,

Tắm gội trong hòa khí,

Yên vui, th c s yên vui

Thỏa chí, th c s thỏa chí,

Kẻ kỹ thuật phô diễn tài năng

gười trí thức tỏ ày chước quý (Phú con ngựa lá)

Mong ước c được hiền thánh vừa cho dân, lại vừa cho những kẻ sĩ như m nh trước

sau Nguyễn Phi Khanh vẫn là con người kiên nhẫn “ ám sống, biết chịu đ ng, dám chịu

đ ng, sống và biết chịu đ ng v n v nước” [12].

92

3.3. Mộng vàng đổ vỡ

ước qua thời tráng niên, Nguyễn Phi Khanh có những lời trải bày khác về mình. Ông

không t cho m nh là người có học vấn nữa. Nguyễn Phi Khanh bắt đầu có những cảm nhận

đặc biệt về thế thời, ông không dành nhiều thời gian cho những thú vui tao nhã, những chuyến

ngao u s n thủy mà trăn trở lo lắng về chính s , nhận chân giá trị trong tư ng quan hiện

th c. Ông t m đến câu trả lời: Ta là ai? Câu trả lời không phải là cái tôi vĩ đại mà là cái tôi

khiêm tốn. Phản biện xã hội nhưng đ cũng ch nh là s phản biện cá nhân mình, chiêu tuyết

cho con người non trẻ thời thanh xuân giàu khát vọng. Niềm tin đ ẫn bị bào mòn bởi nhãn

tiền: n chúng đ i c m thiếu áo ngược lại kẻ giàu sang thì vàng ngọc chất như núi cao. ài

Hồng Châu kiểm chính (...) dĩ tặng, ông viết:

Vạn tính ngao ngao đãi bộ cầu

Thùy gia kim ngọc á cao khâu!

Muôn n c m áo ch c nhao nhao,

Vàng ngọc nhà ai sánh núi cao.)

(Ngày thu lưu biệt Kiểm chính Hồng Châu)

Hiền thánh ch tồn tại trong sách vở ông r i vào trạng thái vỡ mộng. Thu không ngủ

được đêm ài ằng dặc, nguyên do là muôn s trái ngang đang đi qua trước mặt, mà canh thì

đ tàn. Muốn cống hiến mà bất l c. hà th t m mùa thu đ tâm s . Nguyễn Phi Khanh đ

sáng tác cả một hệ thống nói về mùa thu với tất cả tâm tình của mình: Thu dạ, Trung thu

ngoạn nguyệt hữu hòa, Thu trung bệnh, Trung thu hữu cảm, Mộ thu, Thu nhật khiển hứng,

Thu thành vãn vọng... Với vòng đời tuổi tác, thu là quãng thời gian đ chiêm nghiệm. Thu là

lúc con người bắt đầu ên kia đ nh dốc. Thu là khi được mất đ rạch ròi. Mùa thu trong th

Nguyễn Phi Khanh rất đẹp nhưng ông uồn việc đời, rồi đốt trầm, t a gối, ngồi nghĩ miên

man, xem lá rụng, nhìn chim bay:

Khách hoài ủng chẩm khi miên hậu,

Tâm sự phần hương ngột tọa trung,

Đình ngoại tảo sầu khan lạc diệp,

Thiên biên sái lệ số chinh hồng...

(Thu nhật hiếu khởi hữu cảm)

(Bâng khuâng ôm gối triền miên khách,

Th thẩn ch m hư ng n o ruột lòng!

S n trước quét sầu, nhìn lá rụng,

Trời xa, nhỏ lệ đếm chim hồng...)

(Cảm xúc ngày thu dậy sớm)

Khối sầu này, ở thế kỷ XIX, Nguyễn Khuyến cũng giống như guyễn Phi Khanh. Trong

Chùm thơ thu, Nguyễn Khuyến cũng “t a gối ôm cần” c u được một bầu tâm s chứa chan,

đau đời và bế tắc. Dường như đến đ y, cả hai nhà th đều nhận ra s bất l c của bản thân mình

và con người không th thoát khỏi s bủa vây của hoàn cảnh, là nạn nhân của hoàn cảnh.

Nguyễn Phi Khanh tiếc cho những tháng năm h o huyền, sống hoài, sống phí.

Ngâm hứng tứ thời du dị cảm

93

Nhân sinh vạn sự lão kham liên

Binh qua huống phục điêu tàn hậu

Dao vọng tình mân nhất khái nhiên!

(Thu thành vãn vọng)

Bốn mùa làm th th mùa thu ễ gợi cảm nhất

Đời người muôn việc tới tuổi già thật đáng thư ng?

Huống chi gặp cảnh điêu tàn sau c n binh hỏa,

Mỗi lúc trông vòm trời trong xanh mà luống ngậm ngùi.

(Trên thành ngắm cảnh chiều thu)

Về già thái độ kiên nhẫn đợi thời, chờ thời, nợ công anh ường như iến mất.

Nguyễn Phi Khanh tìm cách trốn đời bằng lối sống ẩn dật, vui thú làng quê. Ông tuyên bố:

Thân ngoại phù danh phó trọc giao,

Vạn sự vô doanh tâm tự khả.

(Thôn cư)

Thây kệ danh suông dốc cạn bầu,

Muôn việc ch ng màng, lòng nhẹ nhõm.

( trong xóm)

Trốn đời, ẩn dật không phải là l a chọn an đầu của nhà nho chính thống xưa nay

thường làm. Đ y ch là con đường bần cùng của nhà nho lỗi thời Nguyễn Phi Khanh - một

con người lỡ thời nhưng ưu thời mẫn thế, một con người đáng thư ng trong trò ch i số phận.

Đ là nh n cách đáng tr n trọng và thư ng cảm, nhân cách của Hàn lâm học sĩ với cuộc b

dâu bất khả kháng.

4. Kết luận

Từ những kiến giải trên, chúng tôi nhận thấy Nguyễn Phi Khanh là nhà th lớn, có

t m c tài nhưng cuộc đời gặp nhiều gian truân, nhất là khi ước vào con đường hoan lộ.

Mặc ù đỗ Nhị giáp Tiến sĩ - danh vị xưa nay hiếm nhưng ưới thời nhà Trần, do gặp phải

những nghi kị của dòng họ nắm quyền, Nguyễn Phi Khanh trở thành một trí thức không danh

phận. Với phẩm chất nho sinh, ông dành nhiều năm đ kiên nhẫn chờ thời, rùi mài kinh sử,

t m đức, mong có ngày “phò nghiêng đỡ lệch”. Ông luôn nuôi trồng một niềm hy vọng sâu

nặng vào đức trị của hiền thánh và không oán hận qu n vư ng.

Mười năm rồi hai mư i năm đợi chờ nhưng rồi mộng vàng đổ vỡ, Nguyễn Phi Khanh

trở thành một con người muốn trốn đời, ẩn dật. Công danh suốt kiếp mỏi mòn vư ng nợ, theo

đuổi, cuối đời ch ng khác nào “ném đá ao o”. Mặc dù vậy, cái cao cả trong nhân cách của

ông nằm ở chỗ không một lời oán thán, ch trách m nh không trách người. Do đ tư tưởng

của Nguyễn Phi Khanh khiến người đời sau trân trọng, yêu mến thư ng cảm, ngậm ngùi xót

xa và phản biện một ch n lý cay đắng: cho hay muôn s tại nhân chứ không phải tại thiên.

Nguyễn Tr i là người con trai kiệt xuất của Nguyễn Phi Khanh. Thấu hi u nỗi lòng

cha, Nguyễn Tr i đ thay cha đ “Kinh ang hoa quốc”. guyễn Tr i đ hoàn nguyên giấc

m của cha. ũng may là thời thế kịp đổi dời, Nguyễn Trãi làm quan nhà Lê mà không phải là

nhà Trần như cha m nh. Vì vậy, tìm hi u con người Nguyễn Phi Khanh qua th văn là một

94

nhiệm vụ quan trọng góp phần tường minh cuộc đời, gia thế căn nguyên con người

Nguyễn Trãi.

Rõ ràng con người Nguyễn Phi Khanh là sản phẩm của thời đại nhà Trần. Hi u và

cảm thông với những việc học sĩ đ làm là chuyện nên có ở đời sau.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Thơ văn Nguyễn Phi Khanh ùi Văn guyên Đào Phư ng nh chọn dịch, chú thích),

ùi Văn guyên giới thiệu) x Văn học, Hà Nội, 1981, tr. 5.

[2] guyễn Đăng a chủ iên) 2006) Giáo trình Văn học trung đại Việt Nam tập 1, x

Đại học Sư phạm Hà ội tr.105.

[3] https:// Wikipedia.org, truy cập ngày 7/9/2017.

[4] Thơ văn Nguyễn Phi Khanh ùi Văn guyên Đào Phư ng nh chọn dịch, chú thích),

ùi Văn guyên giới thiệu) x Văn học, Hà Nội, 1981.

[5] Nguyễn Đình Chú tuyển tập, Nguyễn Công Lý giới thiệu tuy n chọn, Nxb Giáo dục

Việt Nam, Hà Nội, 2012, tr. 189 - 190.

[6] gô Sĩ iên 1971) Đại Việt sử kí toàn thư, tập 2, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 21.

[7] Thơ văn Nguyễn Phi Khanh ùi Văn guyên Đào Phư ng nh chọn dịch, chú thích),

ùi Văn guyên giới thiệu) x Văn học, Hà Nội, 1981, tr. 7.

[8] Thơ chữ Hán Nguyễn Du ê Thước Trư ng h nh sưu tầm, chú thích, phiên dịch sắp

xếp) x Văn học, Hà Nội, 2012, tr. 113.

[9] Lê Hữu Trác, Thượng kinh ký sự - Lan Trì kiến văn lục, Bùi Hạnh Cẩn, Trần ghĩa

(dịch, chú thích, giới thiệu), Nxb Văn học, 2008, tr. 119.

[10] Dư ng Thu Ái guyễn Kim Hanh sưu tầm và biên dịch) (2011), Khổng Tử với luận

ngữ, Nxb Công an Nhân dân, Hà Nội, tr. 33.

[11] Dư ng Thu Ái guyễn Kim Hanh sưu tầm và biên dịch) (2011), Khổng Tử với luận

ngữ, Nxb Công an Nhân dân, Hà Nội, tr. 396.

[12] Nhiều tác giả (2000), Đạo gia và văn hóa x Văn h a - Thông tin, Hà Nội, tr 23.

THE PERSON OF NGUYEN PHI KHANH THROUGH POETRY

Ngo Thi Phuong

Tay Bac University

Abstract: Living in Tran dynasty, Nguyen Phi Khanh, the father of the great poet - Nguyen Trai, was

a great poet, a person of talent but poor status and uncertain fate, a man waiting patiently for opportunity and

having faith in the sage butunder going disillusion. Nguyen Phi Khanh suffered from thehurt of status and

missing time. His tragic life was the product of the times.

Keywords: Nguyen Phi Khanh, Nguyen Trai, the person.

95