Bài giảng Thanh toán quốc tế

BÀI GIẢNG

THANH TOÁN QUỐC TẾ

Giảng viên: TS. Phan Thị Minh Lý

Khoa Kế toán - Tài chính

Trường Đại học Kinh tế - Đại học Huế

Thời lượng: 45 tiết

Huế, tháng 8 năm 2006

MỞ ĐẦU

Thanh toán quốc tế là một trong những học phần bổ trợ thuộc nội dung đào tạo cử nhân

kinh tế, kế toán, kiểm toán và tài chính-ngân hàng của Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế. Nó

cung cấp những kiến thức mang tính chất bổ sung cho kiến thức chuyên ngành đề cập đến những

khía cạnh chủ yếu có liên quan đến thanh toán quốc tế bao gồm hối đoái và các nghiệp vụ hối

đoái, các phương tiện thanh toán quốc tế, các phương thức thanh toán quốc tế và các điều kiện

thanh toán quốc tế.

Tập bài giảng Thanh toán quốc tế này được biên soạn nhằm phục vụ cho việc học tập và

nghiên cứu của sinh viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế. Ngoài ra, tác giả hy vọng nó sẽ

là tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm đến lĩnh vực thanh toán quốc tế.

Tuy nhiên, do trình độ có hạn, tài liệu này chắc chắn không tránh khỏi thiếu sót, tác giả

rất mong nhận được những ý kiến đóng góp, bổ sung của bạn đọc.

Tháng 8 năm 2006

Phan Thị Minh Lý

Khoa Kế toán - Tài chính

Trường Đại học Kinh tế - Đại học Huế

2

Chương 1

Giới thiệu tổng quát về môn học Thanh toán quốc tế

(2 tiết)

Mục tiêu của chương

Trình bày khái niệm, đặc điểm và vai trò của thanh toán quốc tế trong nền kinh tế cũng như

hiểu một cách tổng quát các nội dung chủ yếu liên quan cần nghiên cứu trong môn học Thanh

toán quốc tế, từ đó giúp cho người học có cái nhìn khái quát về môn học này.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của Thanh toán quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu như hiện nay, các mối quan hệ kinh tế, chính trị

thương mại ngày càng phát triển mạnh mẽ và kết quả là hình thành nên các khoản thu và chi tiền

tệ quốc tế giữa các đối tác ở các nước khác nhau. Các mối quan hệ tiền tệ này ngày một phong

phú, đa dạng với quy mô ngày càng lớn. Chúng góp phần tạo nên tình trạng tài chính của mỗi

nước, có thể ở trạng thái bội thu hay bội chi. Trong các mối quan hệ quốc tế, các đối tác ở các

nước khác nhau, do vậy có sự khác nhau về ngôn ngữ, cách xa nhau về địa lý nên việc thanh toán

không thể tiến hành trực tiếp với nhau mà phải thông qua các tổ chức trung gian, đó chính là các

ngân hàng thương mại cùng với mạng lưới hoạt động khắp nơi trên thế giới.

Thanh toán quốc tế đã ra đời từ lâu, nhưng nó mới chỉ phát triển mạnh mẽ vào cuối thế kỷ

20 khi mà khối lượng mua bán, đầu tư quốc tế và chuyển tiền quốc tế ngày càng gia tăng, từ đó

làm cho khối lượng các giao dịch thanh toán qua ngân hàng cũng tăng theo. Việc thanh toán qua

ngân hàng làm gia tăng việc sử dụng đồng tiền của các nước để chi trả lẫn nhau. Thanh toán quốc

tế đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong hoạt động của nền kinh tế của các quốc gia

hiện nay.

Thanh toán quốc tế có thể được định nghĩa từ theo nhiều quan điểm khác nhau. Chúng tôi

chỉ trích dẫn hai định nghĩa của hai tác giả sau đây.

Thứ nhất, theo Đinh Xuân Trình (1996) thanh toán quốc tế là việc thanh toán các nghiã vụ

tiền tệ phát sinh có liên quan tới các quan hệ kinh tế, thương mại và các mối quan hệ khác giữa

các tổ chức, các công ty và các chủ thể khác nhau của các nước.

Thứ hai, theo Trầm Thị Xuân Hương (2006), thanh toán quốc tế là quá trình thực hiện các

khoản thu chi tiền tệ quốc tế thông qua hệ thống ngân hàng trên thế giới nhằm phục vụ cho các

mối quan hệ trao đổi quốc tế phát sinh giữa các nước với nhau.

Từ hai định nghĩa trên đây, chúng ta có thể thấy một số đặc điểm của thanh toán quốc tế.

Trước hết, thanh toán quốc tế diễn ra trên phạm vi toàn cầu, phục vụ các giao dịch thương mại,

đầu tư, hợp tác quốc tế thông qua mạng lưới ngân hàng thế giới.

Thanh toán quốc tế khác với thanh toán trong nước là ở đây nó liên quan đến việc trao đổi

tiền của quốc gia này lấy tiền của quốc gia khác. Vì vậy khi ký kết các hợp đồng mua bán ngoại

thương các bên phải thỏa thuận với nhau lấy đồng tiền của nước nào là tiền tệ tính toán và thanh

toán trong hợp đồng, đồng thời phải tính toán thận trọng để lựa chọn các biện pháp phòng chống

rủi ro khi tỷ giá hối đoái biến động.

3

Tiền tệ trong thanh toán quốc tế thường không phải là tiền mặt mà nó tồn tại dưới hình thức

các phương tiện thanh toán như thư chuyển tiền, điện chuyển tiền, hối phiếu, kỳ phiếu v à séc ghi

bằng ngoại tệ.

Thanh toán giữa các nước đều được tiến hành thông qua ngân hàng và không dùng tiền

mặt, nếu có thì chỉ trong những trường hợp riêng biệt. Do vậy thanh toán quốc tế về bản chất

chính là các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế. Chúng được hình thành và phát triển trên cơ sở các

hợp đồng ngoại thương và các trao đổi tiền tệ quốc tế.

Thanh toán quốc tế được thực hiện dựa trên nền tảng pháp luật và tập quán thương mại

quốc tế, đồng thời nó cũng bị chi phối bởi luật pháp của các quốc gia, bởi các chính sách kinh tế,

chính sách ngoại thương và chính sách ngoại hối của các quốc gia tham gia trong thanh toán.

Ví dụ về nghiệp vụ thanh toán quốc tế

Công ty Xuất nhập khẩu Thừa Thiên - Huế nhập khẩu một lô xe máy 100 chiếc của Hãng

Honda, Nhật Bản, sản phẩm mới, nguyên chiếc, trị giá hợp đồng là 100 ngàn đô la Mỹ (USD),

thanh toán bằng phương thức chuyển tiền. Điều kiện giao hàng CIF cảng Đà Nẵng theo

Incoterms 2000

1.2. Vai trò của thanh toán quốc tế trong nền kinh tế

Trong các mối quan hệ thanh toán quốc tế, ngân hàng đóng vai trò trung gian tiến hành

thanh toán. Nó giúp cho quá trình thanh toán được tiến hành an toàn, nhanh chóng và thuận lợi

đồng thời giảm thiểu chi phí cho khách hàng. Với sự uỷ thác của khách hàng, ngân hàng không

chỉ bảo vệ quyền lợi cho khách hàng trong các giao dịch thanh toán mà còn tư vấn cho họ nhằm

tạo nên sự tin tưởng, hạn chế rủi ro trong quan hệ thanh toán với các đối tác nước ngoài. Thanh

toán quốc tế không chỉ làm tăng thu nhập của ngân hàng, mở rộng vốn, đa dạng các dịch vụ mà

còn nâng cao uy tín của ngân hàng trên thị trường tài chính quốc tế.

Trong quá trình lưu thông hàng hoá, thanh toán quốc tế là khâu cuối cùng, do vậy nếu

thanh toán thực hiện nhanh chóng và liên tục, giá trị hàng hoá xuất nhập khẩu được thực hiện sẽ

có tác dụng thúc đẩy tốc độ thanh toán và giúp các doanh nghiệp thu hồi vốn nhanh. Thông qua

thanh toán quốc tế còn tạo nên các mối quan hệ tin cậy giữa doanh nghiệp và ngân hàng, từ đó có

thể tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp được các ngân hàng tài trợ vốn trong trường hợp

doanh nghiệp thiếu vốn, hỗ trợ về mặt kỹ thuật thanh toán thông qua việc hướng dẫn, tư vấn cho

doanh nghiệp, hạn chế thấp nhất rủi ro có thể xảy ra trong quá trình thanh toán với các đối tác.

Thanh toán quốc tế còn có tác dụng khuyến khích các doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập

khẩu gia tăng qui mô hoạt động, tăng khối lượng hàng hoá giao dịch và mở rộng quan hệ giao

dịch với các nước.

Về phương diện quản lý của Nhà nước, thanh toán quốc tế giúp tập trung và quản lý

nguồn ngoại tệ trong nước và sử dụng ngoại tệ một cách hiệu quả, tạo điều kiện thực hiện tốt cơ

chế quản lý ngoại hối của nhà nước, quản lý hiệu quả các hoạt động xuất nhập khẩu theo chính

sách ngoại thương đã đề ra.

1.3. Nội dung nghiên cứu của Thanh toán quốc tế

4

Với định nghĩa nêu trên, chúng ta thấy thanh toán quốc tế liên quan chặt chẽ đến ngoại hối,

bởi vì các nước phải sử dụng các đồng tiền của các quốc gia khác nhau, tức là sử dụng ngoại tệ

cũng như các phương tiện để tiến hành thanh toán giao dịch. Như vậy, một nội dung cần nghiên

cứu , đó chính là ngoại hối và các khía cạnh liên quan đến ngoại hối như tỷ giá hối đoái, thị

trường hối đoái và các nghiệp vụ hối đoái cơ bản. Đây chính là nội dung của chương 2.

Thanh toán quốc tế thực hiện không dùng tiền mặt mà chủ yếu là các phương tiện thanh

toán quốc tế như hối phiếu, lệnh phiếu hay còn gọi là kỳ phiếu, séc, thẻ thanh toán, do vậy cần

nghiên cứu về các phương tiện này cũng như các văn bản pháp lý quốc tế điều chỉnh chúng. Đây

chính là nội dung của chương 3.

Trên thực tế có nhiều phương thức thanh toán khác nhau mà các bên tham gia thanh toán có

thể lựa chọn tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố, chẳng hạn như khối lượng giao dịch lớn hay nhỏ, quan

hệ giữa các bên thanh toán là tin tưởng hay ít tin tưởng, tập quán thương mại của các đối tác

trong các mối quan hệ thanh toán, phí thanh toán cao hay thấp, tốc độ thanh toán nhanh hay chậm

v.v. Do vậy cần nghiên cứu để hiểu rõ về các phương thức thanh toán quốc tế và các văn bản

pháp lý quốc tế liên quan đến các phương thức thanh toán này. Đây chính là nội dung được trình

bày trong chương 4.

Thanh toán quốc tế liên quan đến tiền tệ của các nước khác nhau, do vậy nó liên quan đến

rủi ro do thay đổi tỷ giá, thanh toán quốc tế có thể đ ược tiến hành ở các địa điểm khác nhau, với

thời gian khác nhau, phương thức khác nhau. Điều này dẫn đến các quyền lợi và nghĩa vụ khác

nhau của các bên tham gia thanh toán. Nh ững quyền lợi và nghĩa vụ này cần được thương lượng

và qui định thành các điều khoản trong các hợp đồng thương mại được gọi là các điều kiện trong

thanh toán. Liên quan đến các điều kiện này có các văn bản pháp lý quốc tế cần phải nghiên cứu

mới có thể vận dụng tốt các điều kiện một cách tốt nhất cho mỗi bên đối tác. Đây chính là một

nội dung quan trọng cần được nghiên cứu để tránh những rủi ro có thể xảy ra, đảm bảo quy ền lợi

cho các bên thanh toán. Nội dung này được trình bày trong chương 5.

1.4. Tóm tắt chương 1

Chương 1 giới thiệu về khái niệm thanh toán quốc tế v à những đặc điểm cơ bản của thanh

toán quốc tế. Giới hạn nghiên cứu của môn học thanh toán quốc tế bao gồm 4 nội dung sau:

- Hối đoái

- Các phương tiện thanh toán quốc tế

- Các phương thức thanh toán quốc tế

- Các điều kiện trong thanh toán quốc tế

1.5. Câu hỏi ôn tập chương 1

1. Trình bày khái niệm và đặc điểm của thanh toán quốc tế. Cho ví dụ minh hoạ.

2. Trình bày vai trò của thanh toán quốc tế đối với nền kinh tế.

3. Khi nghiên cứu về thanh toán quốc tế cần lưu ý đến những nội dung nào? Tại sao?

1.6. Tài liệu tham khảo chương 1

5

1. Trầm Thị Xuân Hương. 2006. Thanh toán quốc tế. NXB Thống Kê, TP. Hồ Chí Minh.

2. Đinh Xuân Trình. 1996. Giáo trình thanh toán quốc tế trong ngoại thương. NXB Giáo dục,

Trường Đại học ngoại thương Hà Nội.

6

CHƯƠNG 2

HỐI ĐOÁI

(11 tiết)

Mục đích học tập của chương

Cung cấp cho người học những khái niệm cơ bản về hối đoái, tỷ giá hối đoái, các giao

dịch hối đoái cơ bản trên thị trường và thực hành một số bài tập ứng dụng. Ngoài ra trong

chương này còn đề cập một số nét về thị trường ngoại tệ liên ngân hàng ở Việt Nam.

2.1. Khái niệm về ngoại hối

Ngoại hối là khái niệm dùng để chỉ các phương tiện có giá trị được dùng để tiến hành

thanh toán giữa các quốc gia. Tùy theo quan niệm của luật quản lý ngoại hối của mỗi nước,

khái niệm ngoại hối có thể không giống nhau, nhưng nhìn chung có thể bao gồm 5 loại sau:

1. Ngoại tệ: (Foreign Currency) tức là tiền của nước khác lưu thông trong một nước.

Ngoại tệ bao gồm 2 loại: ngoại tệ tiền mặt và ngoại tệ tín dụng.

2. Các phương tiện thanh toán quốc tế ghi bằng ngoại tệ: thường gồm có:

a. Hối phiếu (Bill of Exchange)

b. Kỳ phiếu (Promissory Note)

c. Séc (Cheque)

d. Thư chuyển tiền (Mail Transfer)

e. Điện chuyển tiền (Telegraphic Transfer)

f. Thẻ tín dụng (Credit card)

g. Thư tín dụng ngân hàng (Bank Letter of Credit)

3. Các chứng khoán có giá ghi bằng ngoại tệ như :

a. Cổ phiếu (Stock)

b. Trái phiếu công ty (Debenture)

c. Công trái quốc gia (Government Loan)

d. Trái phiếu kho bạc (Treasury Bill)

4. Vàng bạc, kim cương, ngọc trai, đá quý v.v. được dùng làm tiền tệ

5. Tiền của Việt Nam dưới các hình thức sau đây:

a. Tiền của Việt Nam ở nước ngoài dưới mọi hình thức khi quay lại Việt Nam

b. Tiền Việt Nam là lợi nhuận của người đầu tư nước ngoài ở Việt Nam

c. Tiền Việt Nam có nguồn gốc ngoại tệ khác

Tất cả các ngoại hối nêu trên được quản lý theo Luật quản lý ngoại hối của nước

CHXHCN Việt Nam hiện hành.

2.2. Khái niệm về tỷ giá hối đoái

Việc thực hiện các nghĩa vụ thanh toán quốc tế đòi hỏi phải so sánh một đồng tiền nước

này với đồng tiền của nước khác. Khi việc trao đổi mua bán vượt ra khỏi phạm vi một quốc gia

phải thỏa thuận dùng đồng tiền nước nào để tính và thanh toán hợp đồng. Việc thanh toán này

có thể sử dụng một trong hai đồng tiền của hai nước nhưng cũng có thể sử dụng một đồng tiền

thứ ba nào đó, từ đó xuất hiện đòi hỏi phải xem xét, tính toán một đồng tiền nội tệ được bao

nhiêu đồng ngoại tệ hoặc ngược lại một đồng ngoại tệ được bao nhiêu nội tệ, tức là phải bằng

cách nào đó chuyển đổi một đơn vị tiền tệ của nước này thành đơn vị tiền tệ của nước khác.

7

Muốn thực hiện được điều đó, cần phải dựa vào một mức qui đổi xác định. Nói cách khác đó

chính là phải dựa vào tỷ giá hối đoái. Vậy tỷ giá hối đoái là gì?

Có nhiều khái niệm về tỷ giá hối đoái mà chúng ta có thể trích dẫn định nghĩa của một số

tác giả sau đây.

Theo Samuelson - nhà kinh tế học người Mỹ cho rằng: Tỷ giá hối đoái là tỷ giá để đổi tiền

của một nước lấy tiền của một nước khác. (Trầm Thị Xuân Hương. 2006)

Theo Lê Văn Tề (1999) cho rằng: Tỷ giá hối đoái là tỷ giá so sánh đồng tiền giữa các

nước xét về mặt giá trị.

Ở mục 5 điều 4 của Nghị định 63/1998/NĐ-CP ngày 17-8-1998 của Chính phủ Về quản lý

ngoại hối ghi rõ: "Tỷ giá hối đoái là giá của một đơn vị tiền tệ nước ngoài tính bằng đơn vị tiền

tệ Việt Nam".

Ví dụ: Một người nhập khẩu ở Việt Nam phải bỏ ra 797.5 triệu VND để mua 50,000USD

trả tiền hàng nhập khẩu từ Mỹ. Nh ư vậy giá 1 USD là 15,950 VND, đây là tỷ giá hối đoái giữa

đồng đô la Mỹ và đồng ngân hàng Việt Nam.

Chúng ta còn thấy tỷ giá hối đoái được hiểu là quan hệ so sánh giữa hai đồng tiền của hai

nước khác nhau.

Trong chế độ bản vị vàng, tiền tệ trong lưu thông là tiền đúc bằng vàng và giấy bạc ngân

hàng được đổi tự do ra vàng căn cứ vào hàm lượng vàng của nó. Tỷ giá hối đoái lúc này là quan

hệ so sánh hai đồng tiền vàng của hai nước với nhau hoặc là so sánh hàm lượng vàng của hai

đồng tiền hai nước với nhau. Cách so sánh này gọi là ngang giá vàng (Gold parity). Như vậy

trong chế độ bản vị vàng, ngang giá vàng là cơ sở hình thành tỷ giá hối đoái.

Ví dụ: Hàm lượng vàng của bảng Anh là 2.488281 gam, của đô la Mỹ là 0.888671 gam,

do đó quan hệ so sánh giữa GBP và USD là:

1 GBP = 2.488281/0.888671 = 2.8USD

Trong chế độ lưu thông tiền giấy, giấy bạc ngân hàng không được đổi tự do ra vàng theo

hàm lượng của nó, do đó ngang giá vàng không còn là cơ sở để hình thành tỷ giá hối đoái. Lúc

này việc so sánh hai đồng tiền với nhau được thực hiện bằng cách so sánh sức mua của hai tiền

tệ với nhau, gọi là ngang giá sức mua của tiền tệ (Purchasing Power Parity)

Ví dụ: Một hàng hóa A ở Mỹ có giá là 100USD, ở Pháp có giá là 82EUR

Ngang giá sức mua là : 1USD = (82/100) = 0.82EUR . Đây chính là tỷ giá hối đoái giữa

đô la Mỹ và đồng EUR.

2.3. Phương pháp yết giá

Có nhiều tác giả dùng các thuật ngữ khác nhau về biểu hiện tỷ giá, thậm trí trái ngược

nhau xung quanh hai khái niệm trực tiếp và gián tiếp.

Để dễ hiểu ở đây chúng ta sử dụng hai cách biểu hiện tỷ giá sau đây:

Cách thứ nhất, tại một nước người ta so sánh một ngoại tệ n ào đó với đồng nội tệ (yết giá

trực tiếp trên quan điểm đồng ngoại tệ)

1 ngoại tệ = X nội tệ

Ví dụ:

Ở Việt Nam, tỷ giá theo cách biểu hiện này sẽ là so sánh các đồng ngoại tệ với VND,

chẳng hạn:

1 USD = 15,950 VND

USD/VND = 15,950

1 USD = 0.81EUR

USD/EUR = 0.81

Ta viết là:

Ở Pháp:

Ta viết là:

8

Cách thứ hai, tại một nước, người ta so sánh đồng nội tệ với đồng ngoại tệ (yết giá gián

tiếp trên quan điểm đồng ngoại tệ)

1 nội tệ = X ngoại tệ

Ở Pháp, tỷ giá theo cách biểu hiện này sẽ là so sánh đồng tiền EUR với ngoại tệ.

Chẳng hạn:

Ta viết là:

Ở Anh:

1 EUR

= 1.2104 USD

EUR /USD = 1.2104

1 GBP

= 1.6958 USD

= 1.6958

Ta viết là:

GBP/USD

Theo tập quán kinh doanh tiền tệ của ngân hàng , tỷ giá hối đoái thường được yết giá như

sau:

USD / EUR = 0.8100 / 0.8110

USD / VND = 15,950 / 15,970

Đồng USD đứng trước gọi là tiền yết giá hay còn gọi là đồng tiền hàng hoá hay đồng tiền

cơ sở, nó luôn là một đơn vị. Các đồng EUR, VND đứng sau gọi là tiền định giá và là một số

đơn vị tiền tệ và thường thay đổi phụ thuộc vào thời giá của tiền yết giá. Tỷ giá đứng trước

0.8100 là tỷ giá mua đô la trả bằng EUR của ngân hàng, và tỷ giá đứng trước 15,950 là tỷ giá

mua đô la trả bằng đồng Việt Nam của ngân hàng, chúng được gọi là tỷ giá mua vào của ngân

hàng (BID RATE)

Tỷ giá đứng sau 0.8110 là tỷ giá bán đô la thu bằng EUR của ngân hàng và 15,970 là tỷ

giá bán USD thu bằng VND của ngân hàng, chúng được gọi là tỷ giá bán ra của ngân hàng

(ASK RATE)

Thông thường tỷ giá ASK cao hơn tỷ giá BID. Chênh lệch giữa chúng gọi là lợi nhuận

trước thuế của ngân hàng hay tiếng Anh gọi là Spread, tiếng Pháp là Fourchette. Khoản chênh

lệch này tùy thuộc vào từng ngoại tệ nhưng thông thường vào khoảng 0.001 đến 0.003 tức là từ

10 đến 30 điểm. Chúng ta có thể mô hình mối quan hệ này theo sơ đồ sau đây:

00

10

USD/EUR = 0.

81

/

Số (Figure)

Spread

Điểm (Points)

Spread = Ask Rate - Bid Rate

Như vậy:

Tỷ giá thường được công bố đến 4 số lẻ. Điểm biểu hiện 1/10,000của một đ ơn vị tiền tệ,

nó là khoảng tăng nhỏ nhất khi tỷ giá biến đổi. Số của tỷ giá thông thường biểu hiện hai con số

sau dấu chấm của tỷ giá. Con số này ít được quan tâm, bởi vì con số biến động mạnh nhất chính

là phần điểm của tỷ giá.

Trong giao dịch ngoại hối, người ta có thể lấy t ên thủ đô các nước công nghiệp phát triển

thay cho tên tiền tệ của nước đó ở vị trí tiền định giá.

Để thống nhất các đơn vị tiền tệ của các nước, tổ chức tiêu chuẩn quốc tế (ISO) đã ban

hành ký hiệu tiền tệ thống nhất (xem Phụ lục 2.1). Tất cả đồng tiền của các nước đều đ ược mã

hoá bằng 3 chữ cái in hoa, trong đó hai chữ cái đầu l à ký hiệu của tên nước và chữ cái thứ ba là

chữ cái đầu ti ên của tên tiền tệ nước đó. Ví dụ, VND là ký hiệu đồng tiền của Việt Nam, trong

đó VN là ký hiệu của Việt Nam và D là chữ cái đầu tiên của tên đồng tiền của Việt Nam

"ĐỒNG". SGD là ký hiệu đồng tiền của nước Singapore, trong đó hai chữ cái đầu ti ên SG là ký

hiệu tên nước Singapore và chữ cái cuối cùng D là chữ dầu tiên của tên đồng tiền nước này

DOLLAR v.v.

9

2.4. Các loại tỷ giá hối đoái

Có thể có các loại tỷ giá khác nhau sử dụng tr ên thị trường hối đoái. Chúng ta có thể xem

xét một số tỷ giá sau đây:

2.4.1. Căn cứ vào đối tượng xác định tỷ giá, có thể chia làm tỷ giá chính thứcvà tỷ giá thị

trường.

Tỷ giá chính thức là tỷ giá do Ngân hàng trung ương của nước đó xác định. Trên cơ sở của

tỷ giá này các ngân hàng thương mại và các tổ chức tín dụng sẽ ấn định tỷ giá mua bán ngoại tệ

giao ngay, có kỳ hạn, hoán đổi.

Tỷ giá thị trường là tỷ giá được hình thành trên có sở quan hệ cung cầu trên thị trường hối

đoái.

2.4.2. Căn cứ vào kỳ hạn thanh toán, có thể chia làm tỷ giá giao ngay và tỷ giá có kỳ hạn.

Tỷ giá giao ngay (SPOT) là tỷ giá do tổ chức tín dụng yết giá tại thời điểm giao dịch hoặc

do hai bên thỏa thuận nhưng phải đảm bảo trong biểu độ do ngân hàng nhà nước quy định. Việc

thanh toán giữa các bên phải được thực hiện trong vòng hai ngày làm việc tiếp theo, sau ngày

cam kết mua hoặc bán.

Tỷ giá giao dịch kỳ hạn (FORWARDS) là tỷ giá giao dịch do tổ chức tín dụng tự tính

toán và thỏa thuận với nhau nhưng phải đảm bảo trong biên độ qui định về tỷ giá kỳ hạn hiện

hành của Ngân hàng Nhà nước tại thời điểm ký hợp đồng.

2.4.3. Căn cứ vào giá trị của tỷ giá, có thể chia làm tỷ giá danh nghĩa và tỷ giá thực.

Tỷ giá hối đoái danh nghĩa là tỷ giá của một loại tiền tệ được biểu hiện theo giá hiện tại,

không tính đến bất kỳ ảnh hưởng nào của lạm phát.

Tỷ giá hối đoái thực là tỷ giá có tính đến tác động của lạm phát và sức mua trong một cặp

tiền tệ phản ảnh giá cả hàng hóa tương quan có thể bán ra nước ngoài và hàng tiêu thụ trong

nước. Tỷ giá này đại diện cho khả năng cạnh tranh quốc tế của nước đó.

2.4.4. Căn cứ vào phương thức chuyển ngoại hối, có thể chia làm tỷ giá điện hối và tỷ

giá thư hối.

Tỷ giá điện hối là tỷ giá thường được niêm yết tại ngân hàng. Đó là tỷ giá chuyển ngoại

hối bằng điện. Tỷ giá điện hối là tỷ giá cơ sở để xác định các loại tỷ giá khác.

Tỷ giá thư hối, tức là tỷ giá chuyển ngoại hối bằng thư. Tỷ giá điện hối thường cao hơn tỷ

giá thư hối.

2.4.5. Căn cứ vào thời điểm mua/bán ngoại hối, có thể phân biệt tỷ giá mua và tỷ giá bán

của ngân hàng.

Tỷ giá mua là tỷ giá của ngân hàng mua ngoại hối vào. Tỷ giá bán là tỷ giá của ngân hàng

bán ngoại hối ra. Tỷ giá mua bao giờ cũng thấp hơn tỷ giá bán và khoản chênh lệch đó là lợi

nhuận kinh doanh ngoại hối của ngân hàng.

Thông thường thì ngân hàng không công bố tất cả tỷ giá của các hợp đồng đã ký kết trong

một ngày mà chỉ công bố tỷ giá của hợp đồng ký kết cuối cùng trong ngày đó, người ta gọi đó là

tỷ giá đóng của. Tỷ giá đóng cửa được coi là chỉ tiêu chủ yếu về tình hình biến động của tỷ giá

trong ngày hôm đó. Tỷ giá được công bố vào đầu giờ của đầu ngày giao dịch được gọi là tỷ giá

mở cửa.

Trong nghiệp vụ mua bán ngoại hối của ngân hàng còn chia ra tỷ giá tiền mặt và tỷ giá

chuyển khoản. Tỷ giá chuyển khoản bao giờ cũng cao hơn tỷ giá tiền mặt.

Trong khuôn khổ chế độ quản lý ngoại hối ở các nước kém phát triển, ngoài thị trường

ngoại hối chính thức còn tồn tại thị trường ngoại hối tự do, do đó bên cạnh tỷ giá chính thức do

nhà nước quy định còn có tỷ giá chợ đen do quan hệ cung cầu ngoại hối trên thị trường này

quyết định.

10

Trên thế giới đã trải qua nhiều chế độ tỷ giá khác nhau thích ứng với từng giai đoạn phát

triển. Sau đại chiến thế giới lần thứ 2, các nước đế quốc thực hiện chính sách phân biệt đối xử

trong quan hệ kinh tế và tiền tệ, do đó chế độ nhiều tỷ giá ra đời. Mục đích của chế độ nhiều tỷ

giá là để ảnh hưởng đến cán cân ngoại thương, từ đó ảnh hưởng đến cán cân thanh toán quốc tế

và tỷ giá hối đoái, đồng thời nó còn có tác dụng như là một loại thuế nhập khẩu đặc biệt hoặc

tiền thưởng cho xuất khẩu, làm công cụ cho chính sách bảo hộ mậu dịch của ngân sách qua thu

thuế bán ngoại hối.

2.5. Xác định tỷ giá theo phương pháp tính chéo

Hiện nay trên các thị trường hối đoái quốc tế, thông thường người ta chỉ thấy tỷ giá giữa

USD và GBP so với đồng nội tệ. Chẳng hạn ở Việt Nam thì người ta thông báo tỷ giá giữa USD

so với VND, ở các nước cộng đồng chung châu Âu thì USD/EUR ... Trong giao dịch ngoại hối,

khách hàng còn muốn xác định tỷ giá giữa các đồng tiền khác, chẳng hạn họ muốn xác định tỷ

giá USD/GBP, do vậy họ phải dùng một phương pháp nào đó để tính toán các tỷ giá này. Đó

chính phương pháp tính chéo tỷ giá.

2.5.1 Nguyên tắc cơ bản tính chéo tỷ giá:

Một cách tổng quát, ta có công thức: A/B = A/C x C/B

Muốn xác định tỷ giá hối đoái của đồng tiền A so với đồng

tiền B theo phương pháp tính chéo, ta lấy tỷ giá giữa đồng

tiền A so với C nhân với tỷ giá của đồng tiền C so với B

Ví dụ: Tại Paris, Ngân hàng Quốc gia Paris công bố tỷ giá:

USD/EUR = 0.8100

GBP/EUR = 1.4634

Xác định tỷ giá: USD/GBP

Ta có thể viết như sau:

USD/GBP = USD/EUR x EUR/GBP = (USD/EUR) x {1/ (USD/EUR )}

= (0.8100) x 1/1.4634 = 0.5535

2.5.2 Vận dụng phương pháp tính chéo:

Ví dụ 1: Một công ty Pháp xuất khẩu một lô hàng thu được 100,000 CHF, cần bán cho

Ngân hàng để lấy đồng EUR . Như vậy Ngân hàng sẽ thanh toán cho công ty bao nhiêu EUR ?

Cho biết tỷ giá công bố là:

USD/CHF = 1.6115/25

USD/EUR = 0.8100/0.8110

Áp dụng công thức tính chéo ta có:

CHF/EUR = (CHF/USD) x (USD/EUR ) = 1/(USD/EUR) x (USD/CHF)

Vấn đề ở đây là ta dùng tỷ giá mua hay bán.

Ta suy luận như sau:

Trước hết công ty sẽ bán 100,000CHF cho ngân hàng để mua USD, như vậy ngân hàng sẽ

bán USD cho công ty, tức là ngân hàng sẽ áp dụng tỷ giá bán USD/CHF = 1.6125, sau đó công

ty sẽ bán USD để mua EUR, lúc này ngân hàng sẽ áp dụng tỷ giá mua USD/EUR = 0.8100.

Thế vào công thức ta thu được tỷ giá bán của công ty như sau:

11

CHF/EUR = (1/1.6125)*0.8100 = 0.5023

Vậy tổng số tiền EUR mà ngân hàng sẽ thanh toán cho công ty là:

100,000 0.5023 = 50,230EUR

Ví dụ 2: Một công ty cần mua 100,000CHF trả bằng EUR thì ngân hàng sẽ tính tỷ giá bán

là bao nhiêu?

Áp dụng công thức tính chéo ta có:

EUR/CHF = (EUR /USD) x (USD/CHF) = 1/ (USD/EUR) x (USD/CHF)

Ta suy luận tương tự như ví dụ 1.

Trước hết công ty bán EUR để mua USD, ngân hàng sẽ áp dụng tỷ giá bán USD/EUR =

0.8110, sau đó khi công ty bán USD để mua CHF thì ngân hàng sẽ áp dụng tỷ giá mua

USD/CHF = 1.6115. Thay thế vào công thức trên ta có:

EUR/CHF = (1/0.8110) x1.6115 = 1.9870

Số tiền mà công ty phải trả cho Ngân hàng để mua 100,000CHF là:

100 000 / 1.9870 = 50,327.13 EUR

Nhận xét:

- Khi ngân hàng bán thì ngân hàng sẽ dùng tỷ giá cao

- Khi ngân hàng mua thì ngân hàng sẽ dùng tỷ giá thấp

Do đó bất lợi vẫn thuộc về khách hàng cần mua hay cần bán.

Ví dụ 3: Một công ty cần bán cho ngân hàng 100,000GBP để lấy EUR . Như vậy ngân

hàng sẽ trả cho công ty bao nhiêu EUR ?

Cho biết tỷ giá:

GBP/USD

USD/EUR

= 1.5810/20

= 0.8270/80

Áp dụng công thức tính chéo, ta có:

(GBP/EUR ) = (GBP/USD) x (USD/EUR )

Ta suy luận như sau:

Trước hết công ty sẽ bán GBP cho ngân h àng để mua USD, do vậy ngân h àng sẽ áp dụng

tỷ giá mua GBP/USD = 1.5810; sau đó công ty sẽ bán số USD n ày cho ngân hàng để lấy EUR,

do đó ngân hàng sẽ áp dụng tỷ giá mua USD/EUR = 0.8270.

Thay vào công thức ta có:

GBP/USD = 1.5810 x 0.8270 = 1.3075

Số tiền mà ngân hàng trả cho công ty là:

100,000GBP x 1.3075 = 130,750 EUR

Nhận xét:

- Khi khách bán thì phải chịu hai tỷ giá mua cùng một lúc.

Ví dụ 4: Một công ty cần mua 100,000 GBP trả bằng EUR . Vậy công ty phải trả cho

Ngân hàng bao nhiêu EUR ?

Cho biết tỷ giá:

GBP/USD = 1.5810/20

USD/EUR = 0.8270/80

Áp dụng công thức tính chéo, ta có:

GBP/EUR = (GBP/USD) x (USD/EUR )

Ta suy luận như sau:

12

Trước hết công ty sẽ bán EUR để mua USD, do đó ngân hàng sẽ áp dụng tỷ giá bán

USD/EUR = 0.9280; sau đó công ty sẽ bán USD để lấy GBP, do đó ngân hàng sẽ áp dụng tỷ giá

bán GBP/USD = 1.5820.

Thay vào công thức trên ta tính được tỷ giá:

GBP/EUR = 1.5820 x 0.8280 = 1.3099

Vậy công ty phải trả cho ngân hàng số tiền:

100,000GBP x 1.3099 = 130,990 EUR

Nhận xét:

- Khi khách hàng mua thì phải chịu hai tỷ giá bán cùng một lúc và ngược lại.

2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự biến động của tỷ giá hối đoái

Sau 1971 với sự sụp đổ của chế độ tiền tệ Bretton Woods, quan hệ tiền tệ giữa các nước

được thả nổi, điển hình là ở các nước tư bản. Với cơ chế này, tỷ giá hối đoái của các nước biến

động hàng ngày, hàng giờ trên thị trường do ảnh hưởng của nhiều nhân tố như lạm phát, tình

hình cán cân thanh toán quốc tế, tình hình cung và cầu ngoại hối trên thị trường v.v

Chúng ta cần hiểu rằng tỷ giá hối đoái là một loại giá, vậy về bản chất nó g iống như bất

kỳ một loại giá nào trong nền kinh tế, tức là sẽ vận động theo quy luật cung-cầu. Tuy nhiên cần

nhấn mạnh ngay rằng xét về phạm vi ảnh hưởng tỷ giá hối đoái bao giờ cũng được coi là loại giá

quốc tế, do đó nó sẽ bị tác động bởi nhiều yếu tố khác nhau trong không gian này.

Dưới đây chúng ta sẽ xét ảnh hưởng của 5 nhân tố quan trọng đến biến động của tỷ giá hối

đoái.

2.6.1. Liên quan giữa tỷ giá hối đoái với tỷ lệ lạm phát hay sức mua

Nói cách khác ở đây muốn nói đến mối liên hệ giữa tỷ giá hối đoái và sức mua của mỗi

đồng tiền trong mỗi cặp tiền tệ. Để thấy rõ mối liên quan này ta sử dụng lý thuyết sức mua của

Ricardo- Cassel. Lý thuyết này giả thuyết rằng tỷ giá hối đoái ở mức cân bằng phải thể hiện sự

ngang bằng trong sức mua giữa hai đồng tiêng tương ứng và nó được gọi là lý thuyết 3P

(Purchashing Power Parity).

Lý thuyết này giả thuyết trong một nền kinh tế cạnh tranh lành mạnh, tức là trong đó cước

phí vận chuyển, thuế hải quan giả định bằng 0. Do đó nếu các hàng hóa đồng nhất thì người tiêu

dùng sẽ mua hàng ở nước nào có giá thật sự thấp. Theo giả thiết đó, một kiện hàng A ở Mỹ có

giá là 100USD và ở Pháp là 80EUR , có nghĩa là theo ngang giá sức mua đối nội của hai đồng

tiền này là: USD /EUR = 0.8000. Nếu ở Mỹ mức lạm phát là 5%/năm và ở Pháp là 10%/năm thì

giá kiện hàng A ở Mỹ sẽ tăng lên là 105USD, ở Pháp tăng lên là 88EUR . Do đó ngang giá sức

mua đối nội sẽ là 105USD = 88EUR , hay USD/EUR = (88/105) = 0.8381

Như vậy: -Tỷ giá trước lạm phát là USD/EUR = 0.8000

- Tỷ giá sau lạm phát là USD/EUR = 0.8381

Mức chênh lệch tỷ giá là 4,76% trong khi đó mức chênh lệch lạm phát là 5%, hai mức

này có thể coi là tương tự như nhau. Qua đó cho thấy tỷ giá biến động do lạm phát phụ thuộc

mức chênh lệch của lạm phát của hai đồng tiền yết giá và định giá.

Từ ví dụ trên, ta có thể đi đến công thức sau:

Giả sử đồng tiền của 2 nước là A và B, trong đó đồng tiền A là yết giá và B là đồng tiền

định giá.

Tỷ giá cuối kỳ A/B = tỷ giá đầu kỳ A/B x {(1+lạm phát B)/(1+lạm phát A)}

Nước nào có mức độ lạm phát lớn hơn thì đồng tiền nước đó có sức mua thấp hơn, nước

nào có mức độ lạm phát cao hơn mức độ lạm phát trung bình của thế giới hoặc của khu vực th ì

đồng tiền nước đó mất giá liên tục.

13

Ngoại hối có giá cả vì nó cũng là một loại hàng hóa và là một loại hàng hóa đặc biệt. Giá

cả của ngoại hối cũng chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố như giá cả của các loại hàng hóa thông

thường như mức độ lạm phát, và giảm phát, cung và cầu hàng hóa trên thị trường, sự lũng đoạn

về giá cả v.v.

Nếu không tính đến các nhân tố khác mà chỉ tính riêng ảnh hưởng của nhân tố lạm phát,

ta có thể dự đoán được sự biến động của tỷ giá trong tương lai.

Ví dụ: Tỷ giá USD/VND bình quân năm 2004 là 15,500. Mức độ lạm phát của Mỹ là 5%

và của Việt Nam là 8% năm. Dự đoán tỷ giá USD/VND năm 2005 sẽ là:

USD/VND = 15,500 x (1.08/1.05) = 15,943

2.6.2. Tỷ giá hối đoái và cán cân thanh toán quốc tế

Cán cân thanh toán quốc tế có tác động rất quan trọng đến tỷ giá hối đoái. Tình trạng của

cán cân thanh toán quốc tế sẽ tác động trực tiếp đến cung và cầu ngoại hối, do đó nó tác động

trực tiếp và rất nhạy bén đến tỷ giá hối đoái. Về nguyên tắc, nếu cán cân thanh toán quốc tế dư

thừa có thể dẫn đến khả năng cung ngoại hối lớn hơn cầu ngoại hối, từ đó làm cho tỷ giá hối

đoái có xu hướng giảm. Ngược lại nếu cán cân thanh toán quốc tế thiếu hụt có thể dẫn đến cầu

ngoại hối lớn hơn cung ngoại hối, từ đó tỷ giá hối đoái có xu hướng tăng. Trong cán cân thanh

toán quốc tế, cán cân thương mại có tác động cực kỳ quan trọng đến sự biến động của tỷ giá hối

đoái mà các nhà kinh tế đều công nhận. Đây là nhân tố cơ bản đứng sau lưng tỷ giá hối đoái.

Tuy nhiên tuỳ vào điều kiện của mỗi n ước và trong từng giai đoạn phát triển, các cán cân khác

cũng có vai trò rất lợi hại, ví dụ như cán cân giao dịch vốn. Cụ thể ở điều kiện của Việt Nam

trong những năm gần đây, đầu tư trực tiếp nước ngoài tăng nhanh tạo nên dòng chảy ngoại tệ

vào trong nước rất lớn thể hiện trong tài khoản vốn trong cán cân thanh toán quốc tế, từ đó tác

động lên cung ngoại hối và tỷ giá hối đoái.

2.6.3. Tỷ giá hối đoái và mức chênh lệch lãi suất giữa các nước

Nói chung, nếu các điều kiện và môi trường kinh doanh của các nước là tương đương

nhau, nước nào có lãi suất ngắn hạn cao hơn thì vốn ngắn hạn sẽ chảy vào nhằm thu phần chênh

lệch do tiền lãi tạo ra, do dó sẽ làm cho cung ngoại hối tăng lên, cầu ngoại hối giảm đi, tỷ giá

hối đoái sẽ giảm xuống.

Chẳng hạn, khi Việt Nam nâng cao lãi suất tiền gửi hơn các nước trong khu vực thì

lượng ngoại tệ sẽ chạy vào Việt Nam để mua các tín phiếu ngắn hạn, do đó sẽ làm cho cung

ngoại tệ và đồng thời cũng làm giảm nhu cầu ngoại tệ xuống. Tỷ giá hối đoái do đó cũng giảm

xuống. Tuy nhiên điều này có thực sự xảy ra hay không còn phụ thuộc vào điều kiện và môi

trường kinh doanh của Việt Nam có đảm bảo an toàn cho các nhà đầu tư hay không, bởi vì các

nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến lợi nhuận thu được từ đầu tư mà còn rất quan tâm đến yếu tố

an toàn vốn đầu tư.

2.6.4. Yếu tố tâm lý

Yếu tố tâm lý là một yếu tố chủ yếu dựa v ào sự phán đoán từ các sự kiện, tình hình chính

trị, kinh tế của các nước và thế giới có liên quan. Chẳng hạn, mức thu nhập thực tế (mức độ tăng

GNP thực tế) tăng lên sẽ làm tăng nhu cầu về hàng hóa và dịch vụ nhập khẩu, do đó làm cho

nhu cầu ngoại hối để thanh toán hàng nhập khẩu cũng tăng lên. Tăng trưởng hay suy thoái kinh

tế cũng có ảnh hưởng tới tỷ giá hối đoái. Khi nền kinh tế trong thời kỳ tăng trưởng nhanh, nhu

cầu về ngoại tệ tăng và lúc đó giá ngoại tệ có xu hướng tăng. Ngược lại, trong thời kỳ kinh tế

suy thoái, khủng hoảng, nhu cầu về ngoại tệ giảm làm cho giá ngoại tệ có xu hướng giảm.

Tỷ giá hối đoái là giá quốc tế, do đó những sự kiện kinh tế, chính trị tr ên thế giới cũng sẽ

gây ảnh hưởng rất nhạy bén đến tỷ giá hối đoái. Chẳng hạn như sự kiện ở Mỹ xảy ra v ào tháng

14

9/2001 hay chiến tranh Iraq tháng 3/2003 vừa qua đã làm khuynh đảo thị trường hối đoái thế

giới, giá USD đã giảm đáng kể.

2.6.5. Vai trò quản lý của ngân hàng trung ương

Trong chế độ tỷ giá hối đoái thả nổi có quản lý, vai tr ò can thiệp của Nhà nước giữ vị trí

quan trọng. Cần nhấn mạnh rằng Nhà nước can thiệp bằng công cụ của thị trường thông qua

Ngân hàng Nhà nước Trung ương chứ không phải bằng các công cụ hành chính, tức là Ngân

hàng Trung ương tham gia vào thị trường với tư cách là người tham gia trên thị trường (người

mua hoặc người bán) trong từng thời điểm để tác động lên cung hoặc cầu ngoại hối, từ đó tác

động lên tỷ giá hối đoái phù hợp với chính sách tiền tệ của Nhà nước.

2.6.6. Những yếu tố chính trị và điều kiện kinh tế

Các điều kiện kinh tế thay đổi hoặc các sự kiện kinh tế, tài chính sẽ ảnh hưởng đến các

hoạt động kinh doanh và đầu tư của quốc gia, từ đó ảnh hưởng đến các luồng tiền chạy ra và

chạy vào quốc gia đó và kết quả là ảnh hưởng đến tỷ giá hối đoái. Ví dụ như cuộc khủng tài

chính năm 1997 ở Châu Á đã làm đồng tiền của một số nước Châu Á mất giá khá nhiều. Các

chính sách thuế, mức độ tăng trưởng kinh tế, chính sách đầu t ư của các quốc gia đều có thể ảnh

hưởng đến sự dịch chuyển các luồng vốn đầu tư giữa các nước, từ đó tác động lên tỷ giá hối

đoái.

2.7. Phương pháp điều chỉnh tỷ giá hối đoái

Tỷ giá hối đoái chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố và biến động một cách tự phát. Tuy

nhiên Nhà nước có thể áp dụng nhiều phương pháp để điều chỉnh tỷ giá hối đoái, trong đó chủ

yếu là chính sách chiết khấu, chính sách hối đoái, lập quỹ bình ổn hối đoái, vay nợ, phá giá,

nâng giá tiền tệ.

2.7.1. Chính sách chiết khấu

Đây là chính sách của ngân hàng trung ương dùng cách thay đổi tỷ suất chiết khấu của

ngân hàng mình để điều chỉnh tỷ giá hối đoái trên thị trường. Khi tỷ giá hối đoái lên cao đến

mức nguy hiểm, ngân hàng sẽ nâng cao tỷ suất chiết khấu lên để giảm tỷ giá hối đoái xuống. Bởi

vì khi ngân hàng nâng cao t ỷ suất chiết khấu dẫn đến lãi suất trên thị trường cũng tăng lên, vốn

ngắn hạn trên thị trường thế giới sẽ chạy vào góp phần làm dịu sự căng thẳng của cầu ngoại hối,

do đó tỷ giá hối đoái sẽ có xu hướng hạ xuống.

Tuy nhiên chính sách chiết khấu cũng chỉ có ảnh hưởng nhất định đối với tỷ giá hối đoái

bởi vì giữa chúng không có quan hệ nhân quả. Lãi suất không phải là nhân tố duy nhất quyết

định sự vận động vốn giữa các nước. Lãi suất biến động do tác động của quan hệ cung cầu của

vốn cho vay. Lãi suất có thể biến động trong phạm vi tỷ suất lợi nhuận b ình quân và trong m ột

tình hình đặc biệt có thể vượt qua tỷ suất lợi nhuận bình quân. Còn tỷ giá hối đoái lại do quan hệ

cung cầu ngoại hối quyết định mà quan hệ này do tình hình của cán cân thanh toán d ư thừa hay

thiếu hụt quyết định. Như vậy nhân tố hình thành lãi suất và tỷ giá không giống nhau, do đó

không nhất thiết là biến động của lãi suất, lên cao chẳng hạn, sẽ đưa đến biến động về tỷ giá, hạ

xuống chẳng hạn.

Trong trường hợp lãi suất lên cao, nhưng tình hình kinh tế, chính trị và tiền tệ của nước

đó không ổn định thì không hẳn là vốn ngắn hạn sẽ chạy vào, bởi lúc đó vấn đề đặt lên hàng đầu

là sự bảo đảm an toàn cho vốn chứ không phải thu được lãi nhiều. Nếu tình hình tiền tệ của các

nước gần tương tự như nhau thì hướng đầu tư ngắn hạn sẽ nhắm vào các nước có lãi suất cao, do

đó chính sách chiết khấu có ý nghĩa quan trọng để điều chỉnh tỷ giá hối đoái của các nước.

15

2.7.2. Chính sách hối đoái

Hay còn gọi là chính sách hoạt động công khai trên thị trường: có nghĩa là ngân hàng

trung ương hay các cơ quan ngoại hối của nhà nước dùng nghiệp vụ trực tiếp mua bán ngoại hối

để điều chỉnh tỷ giá hối đoái. Khi tỷ giá hối đoái lên cao, ngân hàng trung ương tung ngoại hối

ra để bán nhằm kéo giá hối đoái giảm xuống. Muốn thực hiện được biện pháp này, ngân hàng

trung ương phải có dự trữ ngoại hối đủ lớn. Nhưng nếu tình hình thâm hụt cán cân thanh toán

quốc tế của nước đó kéo dài thì khó có nguồn dự trữ ngoại hối đủ lớn để thực hiện biện pháp

này.

Có thể nói chính sách chiết khấu và chính sách hối đoái đều dẫn đến mâu thuẫn giữa các

tập đoàn tư bản trong nước, giữa thương nhân nhập khẩu và xuất khẩu vì tỷ giá của một nước

nâng lên thì hạn chế xuất khẩu hàng của nước khác nhưng lại khuyến khích xuất khẩu vốn của

nước khác, do đó làm cho cán cân thanh toán của nước ngoài đó với nước thực hiện hai chính

sách này bị thiệt hại.

2.7.3. Quỹ dự trữ bình ổn hối đoái

Mục đích của quỹ này là nhằm tạo ra một cách chủ động một lượng dự trữ ngoại hối để

ứng phó với sự biến động của tỷ giá hối đoái thông qua chính sách hoạt động công khai trên thị

trường. Như vậy đây là một hình thức biến tướng của chính sách hối đoái.

Về nguyên tắc, ngân hàng trung ương không chịu trách nhiệm điều tiết sự biến động của

tỷ giá thả nổi, nhưng khủng hoảng ngoại hối trầm trọng làm cho đồng tiền của các nước ngày

một mất giá, tỷ giá ngoại hối biến động lớn đã ảnh hưởng đến sản xuất và lưư thông hàng hóa,

vì vậy các nước đã lập ra quỹ bình ổn hối đoái để điều tiết tỷ giá của đồng tiền nước mình.

Kinh nghiệm cho thấy tác dụng của quỹ này rất hạn chế. Quỹ này chỉ có tác dụng khi

khủng hoảng ngoại hối ít nghiêm trọng và có nguồn tín dụng quốc tế hỗ trợ, ví dụ nh ư tín dụng

“SWAP”.

2.7.4. Phá giá tiền tệ

Phá giá tiền tệ là sự đánh tụt sức mua của tiền tệ n ước mình so với ngoại tệ hay là nâng

cao tỷ giá hối đoái của một đơn vị ngoại tệ.

Ví dụ: tháng 12/1971, đô la phá giá 7.89%, tức là giá của 1 GBP tăng lên từ 2.40USD lên

2.605USD, hay là sức mua của USD giảm từ 0.416GBP xuống còn 0.383GBP.

Tác dụng của phá giá tiền tệ có thể là:

- Khuyến khích xuất khẩu hàng hóa, hạn chế nhập khẩu h àng hóa, do đó có tác dụng khôi

phục lại sự cân bằng của cán cân ngoại thương, nhờ vậy góp phần cải thiện cán cân thanh toán

quốc tế.

- Khuyến khích nhập khẩu vốn, kiều hối và hạn chế xuất khẩu vốn ra bên ngoài, chuyển

tiền ra ngoài nước, do đó có tác dụng tăng khả năng cung ngoại hối, giảm nhu cầu về ngoại hối,

nhờ đó tỷ giá hối đoái sẽ giảm xuống.

-Khuyến khích du lịch vào trong nước, hạn chế du lịch ra nước ngoài, vì vậy quan hệ cung

cầu ngoại hối bớt căng thẳng.

- Cướp không một phần giá trị thực tế của những ai nắm đồng tiền phá giá trong tay.

Tác dụng chủ yếu của phá giá tiền tệ là nhằm cải thiện cán cân thương mại. Tuy nhiên có

thực hiện được điều này hay không còn phụ thuộc vào khả năng đẩy mạnh xuất khẩu của nước

tiến hành phá giá tiền tệ và khả năng cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu của nước đó.

16

2.7.5. Nâng giá tiền tệ

Nâng giá tiền tệ là việc nâng chính thức đơn vị tiền tệ nước mình so với ngoại tệ, tức là

nâng cao hàm lượng vàng của tiền nước mình lên, tỷ giá của ngoại hối so với đồng tiền nâng giá

bị đánh sụt xuống, tỷ giá hối đoái hạ thấp xuống.

Ảnh hưởng của nâng giá tiền tệ đối với ngoại thương của một nước hoàn toàn ngược lại

với phá giá tiền tệ. Nâng giá tiền tệ thường xảy ra dưới áp lực của nước khác mà nước này mong

muốn tăng khả năng cạnh tranh hàng hóa của mình vào nước có cán cân thanh toán và cán cân

thương mại dư thừa.

Ví dụ Đức là nước có cán cân thanh toán và cán cân thương mại dư thừa đối với Mỹ,

Anh và Pháp. Để hạn chế xuất khẩu hàng hóa của Đức vào các nước này, 3 nước này ép Đức

phải nâng giá đồng tiền của mình. Dưới áp lực của các nước bạn hàng Đức đã phải nhiều lần

tăng giá DEM. Đối với đồng JYP của Nhật cũng tương tự như vậy.

Ngoài ra, không ngoại trừ khả năng để tránh phải tiếp nhận đồng USD mất giá chạy vào

nước mình và giữ vững lưu thông tiền tệ và tín dụng, duy trì sự ổn định của tỷ giá hối đoái,

chính phủ Đức và Nhật coi biện pháp nâng giá đồng tiền của mình như là một biện pháp hữu

hiệu. Việc nâng giá đồng JYP của Nhật cũng tạo điều kiện để Nhật chuyển vốn ra nước ngoài

nhằm xây dựng một nước Nhật “kinh tế” trong lòng các nước khác, nhờ dó mà Nhật giữ vững

được thị trường bên ngoài.

2.8. Sơ lược lịch sử phát triển tỷ giá hối đoái ở Việt Nam

Qua trình phát triển của tỷ giá hối đoái ở Việt Nam gắn liền với quá trình cải cách hệ

thống ngân hàng và đổi mới kinh tế của đất nước. Theo Trầm Thị Xuân Hương (2006), có thể

chia qua trình phát triển của tỷ giá hối đoái Việt Nam thành hai giai đoạn lớn: giai đoạn trước

pháp lệnh Ngân hàng năm 1990 và giai đoạn sau pháp lệnh, tức là sau 1990, trong đó xem xét

hai thời điểm trước và sau khủng hoảng tài chính năm 1997.

2.8.1. Giai đoạn trước Pháp lệnh Ngân hàng ra đời 1990:

Theo Pháp lệnh ngân hàng, đơn vị tiền tệ nước ta là đồng, ký hiệu quốc tế là VND. Do

Việt Nam không công bố hàm lưiợng vàng trong VND do vậy tỷ giá phải được xác định dựa

trên cơ sở so sánh sức mua giữ VND và tiền tệ các nước khác. Trong giai đoạn này tỷ giá hối

đoái của Việt Nam là chế độ tỷ giá cố định và đa tỷ giá, vì Nhà nwocs độc quyền về ngoại

thương và độc quyền về ngoại hối, ngân hàng là hệ thống một cấp trong điều kiện nền kinh tế kê

shoạch hoá tập trung. Tỷ giá cố định là tỷ giá chính thức do Nhà nước công bố và điều chỉnh.

Đa tỷ giá thể hiện là trong giai đoạn này tồn tại cùng lúc nhiều tỷ giá khác nhua sử dụng trong

các mối quan hệ trao đổi khác nhau. Lúc này có sự phân biệt giữa tỷ giá hối đoái áp dụng với

các giao dịch với các nước XHCN. Với đối tượng này, Việt Nam thực hiện thanh toán bù trừ

nhiều bên thông qua đồng Rúp chuyển nhượng. Cho đến năm 1991, khối XHCN tan vỡ, đồng

Rúp chuyển nhượng không tồn tại nữa. Đối với tỷ giá hối đoái giữa VND với đồng tiền các

nước tư bản chủ nghĩa được xác định căn cứ vào sự biến động của thị trường mà Nhà nwocs

công bố, còn trong quan hệ thanh toán vói các nwocs khác thì tỷ giá hình thành trên cơ sở các

nghị định thư ký kết giữa hai nước với nhau. Trong quan hệ với ngân sách Nhà nước chỉ sử

dụng tỷ giá kết toán nội bộ, điều này gây rất nhiều khó khăn cho việc xác định hiệu quả kinh

doanh cảu các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Theo Trầm Thị Xuân Hương (2006), trong giai

đoạn này tỷ giá hối đoái ở Việt Nam được ấn định một cách chủ quan, tuỳ tiện, thiếu cơ sở khoa

học, chưa gắn liền với cugn và cầu ngoại tệ. Tỷ giá chính thức th ường rất thấp so với tỷ giá trên

thị trường.

17

2.8.2. Giai đoạn sau khi Pháp lệnh Ngân hàng ra đời

Giai đoạn sau khi Pháp lệnh Ngân hàng ra đời năm 1990 và trước khủng hoảng tài chính

Châu Á năm 1997, là giai đoạn Việt Nam chuyển từ hệ thống ngân hàng một cấp sang hai cấp,

từ chế độ độc quyền ngoại hối sang chế độ quản lý thống nhất ngoại hối. Tỷ giá hối đoái trở

thành vấn đề quan trọng hàng đầu trong chính sáhc tiền tệ - tài chính quốc gia. Lúc này Nhà

nước chủ trương áp dụng một tỷ giá và tỷ giá được xác định trên cơ sở cung cầu ngoại hối trên

thị trường. Một sự kiện quan trọng đó l à sự ra đời của Thị trường Ngoại tệ liên ngân hàng vào

năm 1994. Tuy nhiên hoạt động trên thị trường còn nhiều hạn chế, thủ tục mua bán và thanh

toán ngoại tệ còn nhiều khó khăn.

Sau năm 1997, nhà nước chủ trương quản lý tỷ giá theo hướng điều hành linh hoạt trên cơ

sở đảm bảo ổn định giá trị VND, do vậy Ngân hàng Nhà nước đã liên tục mở rộng thêm biên độ

dao động của tỷ giá chính thức, bám sát cung cầu ngoại tệ trên thị trường tiến đến tự do hoá tỷ

giá, nâng cao uy tín của VND trên thị trường tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình hội nhập quốc

tế của nền kinh tế đất nước.

2.9. Thị trường hối đoái

Hiện nay trên thế giới nhiều nước đã tổ chức thị trường hối đoái. Có khoảng trên 40 thị

trường hối đoái. Mỗi ngày có hàng tỷ USD được giao dịch trên toàn cầu. Chúng ta có thể liệt kê

các thị trường hối đoái lớn nhất trên thế giới hiện nay như thị trường London, Newyork, Tokyo,

Singapore, Paris, Zurich, Franfut, Mila...

2.9.1. Khái niệm thị trường hối đoái

Thị trường hối đoái là nơi thực hiện việc mua và bán, trao đổi ngoại hối, trong đó chủ

yếu là trao đổi, mua bán ngoại tệ và các phương tiện thanh toán quốc tế, mà giá cả ngoại tệ

được hình thành trên cơ sở cung cầu. Hoặc có thể nói thị trường hối đoái là nơi chuyên môn hóa

về trao đổi mua bán ngoại tệ, thông qua sự cọ sát giữa cung và cầu ngoại tệ để thỏa mãn nhu cầu

của các chủ thể kinh tế đồng thời xác định các điều kiện giao dịch tức là giá cả và số lượng

ngoại tệ mua bán.

Trung tâm của thị trường hối đoái là thị trường liên ngân hàng, thông qua đó mà mọi

giao dịch mua bán ngoại hối có thể tiến hành trực tiếp với nhau. Quá trình hình thành và phát

triển của thị trường hối đoái trên thế giới đã hình thành hai tổ chức khác nhau. Hệ thống hối đoái

Anh - Mỹ và hệ thống hối đoái châu Âu.

Theo hệ thống Anh - Mỹ thì thị trường hối đoái có tính chất biểu tượng, chỉ giao dịch ngoại

hối thường xuyên giữa một số ngân hàng và người môi giới, quan hệ này có thể là trực tiếp,

nhưng chủ yếu là thông qua điện thoại, telex.

Ngược lại theo hệ thống lục địa châu Âu thì thị trường hối đoái có địa điểm nhất định,

hàng ngày những người mua bán ngoại hối tới đó để giao dịch và ký hợp đồng. Các ngân hàng

thương mại lớn có chi nhánh ở nước ngoài có vai trò quan tr ọng trong thị tr ường hối đoái. Các

ngân hàng này kinh doanh ngoại hối là chủ yếu, các ngân hàng khác đóng vai trò phụ thuộc vào

hoạt động kinh doanh dưới sự chỉ đạo của các ngân hàng lớn.

Trên thị trường hối đoái, các tỷ giá niêm yết có ý nghiã quan trọng. tuy nhiên nó chỉ là tỷ

giá cơ bản dùng để tham khảo mà thôi, còn tỷ giá hối đoái của mỗi hợp đồng, mỗi giao dịch mua

bán ngoại hối được quyết định bởi quan hệ cung cầu ngoại hối trên thị trường.

Nếu hiểu theo nghiã rộng, thị trường hối đoái là một phần của thị trường tài chính, hoạt

động mang tính chất đa dạng phong phú với những đặc điểm sau đây:

Thứ nhất, thị trường hối đoái mang tính quốc tế vì nó hoạt động không chỉ trong phạm vi

một nước, mà tren phạm vi toàn thể giới. Mối sự biến động của tỷ giá hối đoái trên một thị

trường này đều có ảnh hưởng đến tỷ giá trên những thị trường khác.

18

Thứ hai, thị trường hối đoái mang tính liên tục, các giao dịch diễn ra 24/24 trong các ngày

làm việc trong tuần.

Thứ ba, thị trường hối đoái chỉ giao dịch một số ngoại tệ nhất định, trong đó đồng USD

được coi là đồng tiền chuẩn. Trên thị trường hối đoái hiện nay tập trung giao dịch 15 đồng tiền

chủ yếu, được công bố qua Forex.com.

Thứ tư, sản phẩm giao dịch trên thị trường ngoại hối đã gia tăng rất mạnh, đặc biệt là sự

tăng trưởng rất cao của các nghiệp vụ phái sinh như forward, option ...

Thứ năm, phương thức giao dịch trên thị trường hối đoái chủ yếu là không qua quầy OTC

(over the counter) mà được thực hiện qua qua điện thoại, telex, fax, vi tính nối mạng ...

2.9.2. Phân loại thị trường hối đoái

Thị trường hối đoái được chia làm 2 loại cơ bản: thị trường giao ngay và thị trường giao

dịch có kỳ hạn (spot market và forward market)

Thị trường giao ngay là thị trường mà việc mua bán, thanh toán và giao nhận ngoại hối

xảy ra đồng thời tùy theo tập quán.

Chẳng hạn ở thị trường hối đoái giao ngay ở châu Âu, việc giao nhận ngoại hối xảy ra sau

2 ngày làm việc kể từ ngày ký hợp đồng mua ngoại hối. Ở đây cần lưu ý những ngày nghỉ đối

với các nước nghỉ hai ngày cuối tuần thứ bảy, chủ nhật và những ngày nghỉ hàng tuần của các

quốc gia tôn giáo như Cô Oét và Ả Rập nghỉ thứ sáu và chủ nhật.

Thị trường giao dịch có kỳ hạn là thị trường mà việc ký kết hợp đồng mua bán ngoại hối

và việc giao nhận ngoại hối không diễn ra đồng thời mà việc giao nhận ngoại hối sẽ diễn ra sau

một số ngày nhất định nào đó do hai bên thỏa thuận. Ngày giao nhận ngoại hối trong hợp đồng

mua bán có kỳ hạn được tính bằng ngày giao nhận ngay cộng với số ngày kỳ hạn của hợp đồng.

Ví dụ: hợp đồng kỳ hạn 3 tháng, ký vào ngày 12 tháng 1 n ăm 2006 thì ngày giao nhận ngay là

ngày 14 tháng 1 năm 2006, nên ngày giao kỳ hạn 3 tháng sẽ là ngày 15 tháng 4 năm 2006.

2.8.3. Những ưu điểm của thị trường hối đoái

Hiện nay quan hệ thương mại quốc tế ng ày càng phát triển từ đó làm nảy sinh nhiều hợp

đồng mua bán ngoại thương. Vì vậy, vấn đề được đặt ra là tổ chức nhập khẩu cần mua ngoại tệ

để thanh toán cho nước ngoài, tổ chức xuất khẩu cần bán ngoại tệ để lấy đồng nội tệ trang trải

các chi phí phát sinh trong. Các tổ chức này sẽ mua, bán ngoại tệ ở đâu, với giá cả là bao nhiêu.

Để giải quyết được vấn đề này cần thiết phải tổ chức thị trường hối đoái. Bởi thị trường hối đoái

sẽ giải quyết những vấn đề cơ bản sau đây:

- Giá cả hàng hóa ở thị trường hối đoái, tức là tỷ giá hối đoái sẽ được hình thành một cách

thích hợp trên cơ sở cọ xát giữa cung và cầu ngoại hối. Đó chính là giá phải chăng, giá vừa lòng

người mua, thuận lòng người bán.

- Thị trường cũng cho ta biết ai là người bán, ai là người có ngoại tệ nhàn rỗi tạm thời

- Số lượng ngoại tệ mua, bán là bao nhiêu

- Thông qua thị trường hối đoái giúp Nhà nước có thể tham gia kiểm soát ngoại h ối và có

thể can thiệp vào thị trường thông qua sự tác động vào cung hay cầu ngoại tệ nhằm thực hiện

chính sách kinh tế quốc dân.

- Thị trường hối đoái giúp người mua và người bán gặp nhau khi cần thiết, thay vì phải

điện thoại hỏi các đơn vị khác nhau, có khi mua phải giá cao, giá thấp, hoặc trậm trễ trong thanh

toán

Ở Việt Nam, ngày 29/9/1994 Thống đốc Ngân hàng Nhà nước đã ký quyết định số

203/QĐ-NH ban hành quy chế "Tổ chức và hoạt động của thị trường ngoại tệ liên ngân hàng".

19

2.9.4. Đối tượng tham gia thị trường hối đoái

Tùy theo luật lệ của mỗi quốc gia mà đối tượng tham gia vào thị trường hối đoái có thể

có những khác nhau. Nhưng có thể có 4 đối tượng sâu đây: các ngân hàng thương mại, các nhà

môi giới, ngân hàng trung ương, các công ty kinh doanh.

Các ngân hàng thương mại

Đây là nhân vật chính của thị trường. Các ngân hàng này mua bán ngoại tệ không chỉ để

thực hiện các lệnh của khách hàng mà còn kinh doanh cho chính bản thân các ngân hàng. Các

ngân hàng lớn còn hình thành bộ phận kinh doanh ngoại tệ quốc tế. Bộ phận này có vai trò quan

trọng trong việc điều phối vốn, kinh doanh tiền gửi, mua bán ngoại tệ. Nó được trang bị nhiều

phương tiện thông tin hiện đại như telex, fax, điện thoại, máy tính. Bộ phận này thường bao gồm

các tiểu bộ phận sau đây:

- Tiểu bộ phận chuyên kinh doanh mua bán ngoại tệ

- Tiểu bộ phận gồm các nhà phân tích để dự đoán tỷ giá, tính toán tỷ giá

- Tiểu bộ phận quản trị, kiểm soát.

Các nhà môi giới

Họ là trung tâm giữa ngân hàng và qua đó họ phân tích các hoạt động của thị trường bằng

cách làm cho cung và c ầu tiếp cận nhau. Họ cung cấp cho khách hn àg những thông tin tức thời

về thị trường, khả năng tìm thấy bạn hàng khi cần gọi, họ bảo đảm cho sự vận hành tốt của cơ

chế thị trường và qua liên lạc màn hình giữa người mua và người bán cho tới khi thỏa thuận

được giao dịch. Với những thuận lợi, công lao của họ dành cho khách hàng nên nhà môi giới

được tả công cho từng giao dịch mua bán.

Ví dụ: Tiền phí cho môi giới ở Singapore là 25 SGD/ 1 triệu USD mua bán.

Ngân hàng trung ương:

Họ tham gia thị trường với 2 danh nghĩa. Một mặt như mọi ngân hàng khác họ tham gia

thị trường hối đoái là nhằm phục vụ khách h àng của mình; mặt khác họ tham gia với tư cách là

cơ quan giám sát thị trường nhằm điều khiển hoạt động của thị trường trong khuôn khổ các quy

định của luật pháp. Đồng thời qua đó Ngân hàng trung ương theo d õi biến động củ đồng bản tệ

để có thể can thiệp vào thị trường khi cần thiết nhằm duy trì ổn định đồng bản tệ.

Các công ty kinh doanh

Các công ty này tham gia mua bán ngo ại tệ để thanh toán các khoản nợ thương mại. Dịch

vụ, đầu tư nước ngoài. Thông thường đó là công ty xuất nhập khẩu, dịch vụ quốc tế ... kể cả

khách du lịch quốc tế.

2.9.5. Các nghiệp vụ hối đoái cơ bản

Trong khuôn khổ môn học này chúng tôi giới thiệu 4 nghiệp vụ hối đ oái cơ bản bao gồm

nghiệp vụ giao ngay, nghiệp vụ có kỳ hạn, nghiệp vụ giao hoán đổi và nghiệp vụ quyền chọn.

Nghiệp vụ giao ngay (SPOT)

Đó là nghiệp vụ phổ biến và chiếm tỷ trọng lớn trong các nghiệp vụ hối đoái. Nghiệp vụ

giao là hoạt động mua bán ngoại tệ mà theo đó việc chuyển giao ngoại tệ được thực hiện ngay,

theo tỷ giá đã được thỏa thuận.

Nhưng chữ giao ngay ở đây không có nghĩa là ngay tức khắc mà thông thường giữa ngày

giao dịch (ngày thỏa thuận) và ngày thanh toán (ngày giá trị) cách nhau 2 ngày. Đây là thời gian

cần thiết để tiến hành các bút toán, kế toán, để thực hiện lệnh thanh toán chuyển tiền giữa các

Ngân hàng quốc gia. Như vậy nếu bạn muốn mua ngoại tệ để chuyển trả cho một công ty Pháp

chẳng hạn vào ngày 12/9 thì bạn phải mua trên thị trường vào ngày 10/9 và không kể ngày lễ,

thứ bảy và chủ nhật.

Một trong những khó khăn trong quan hệ thanh toán quốc tế là cơ chế chuyển nhượng tiền

tệ. Bởi vì khi ký kết hợp đồng mua bán, các bên mua bán phải thỏa thuận với nhau là dùng đồng

20

Bài giảng Thanh toán quốc tế - Phan Thị Minh Lý