So sánh-đối chiếu thành ngữ có hình ảnh con chuột trong Tiếng Việt và Tiếng Đức

Download

VĂN HÓA - VĂN HỌC

SO SÁNH-ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ

CÓ HÌNH ẢNH CON CHUỘT

TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ĐỨC

LÊ THỊ BÍCH THỦY*

*Đại học Ngoại ngữ - ĐHQG Hà Nội,  lethibichthuy78@gmail.com

Ngày nhận bài: 26/8/2018; ngày sửa chữa: 10/10/2018; ngày duyệt đăng: 20/12/2018

TÓM TẮT

Bài viết nhằm mục đích chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt về ý nghĩa của các thành ngữ

tiếng Việt và tiếng Đức chứa thành tố chỉ con chuột. Bằng phương pháp miêu tả và so sánh, kết

hợp với các thao tác phân tích, thống kê và tổng hợp, bài viết cho thấy một số nét tương đồng

giữa thành ngữ trong hai ngôn ngữ trên: Hình ảnh con chuột chủ yếu gắn với nghĩa tiêu cực; các

thành ngữ đều mang giá trị giáo huấn, dạy dỗ, có tính phê phán, chê bai hay phàn nàn. Tuy nhiên,

mỗi ngôn ngữ đều có những nét đặc trưng riêng. Thành ngữ tiếng Việt phản ánh những nét đặc

trưng văn hóa của làng quê Việt Nam, trong khi đó thành ngữ tiếng Đức liên quan nhiều tới tín

ngưỡng,...

Từ khóa: chuột, thành ngữ, văn hóa

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bài viết này, chúng tôi sử dụng thao

tác thống kê, phân tích và tổng hợp, cũng như so

sánh đối chiếu các thành ngữ có yếu tố chỉ con

chuột trong tiếng Đức và tiếng Việt. Thành ngữ

tiếng Việt được chúng tôi tham khảo chủ yếu

trong “Từ điển Thành ngữ - Tục ngữ - Ca dao Việt

Nam. Quyển thượng” của Việt Chương (2005) và

“Thành ngữ học Tiếng Việt” của Hoàng Văn Hành

(2004). Thành ngữ tiếng Đức được tập hợp từ Từ

điển Duden Redewendungen: Wörterbuch der

deutschen Idiomatik (2012) và Lexikon der Zitate

und Redensarten.

Việc học tiếng Đức đối với nhiều người Việt

không hề đơn giản, học thành ngữ tiếng Đức lại

càng phức tạp hơn. Vì vậy, chúng tôi nghĩ cần có

những nghiên cứu so sánh-đối chiếu liên quan

tới cặp ngôn ngữ này, qua đó chỉ ra những điểm

tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ để giúp

cho người học một mặt gặp ít khó khăn hơn, mặt

khác hiểu rõ hơn về văn hóa Đức. Với mục đích

nêu trên, bài viết này tập trung vào nghiên cứu

đối chiếu thành ngữ tiếng Đức và tiếng Việt có sử

dụng hình ảnh con chuột, để qua đó thấy được sự

giống nhau và khác nhau của các nghĩa biểu trưng,

cũng như dấu ấn văn hóa của hai dân tộc trong các

thành ngữ đó.

Để phục vụ cho bài viết này, chúng tôi thống

kê được 23 thành ngữ có thành tố chỉ con chuột

trong tiếng Đức và 23 thành ngữ có thành tố chuột

KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ

Số 17 (01/2019)

VĂN HÓA - VĂN HỌC

trong tiếng Việt¹. Trong bài viết này chúng tôi

không muốn so sánh về mặt cấu trúc thành ngữ ở

hai ngôn ngữ, mà chỉ muốn so sánh hình ảnh con

chuột với các nét nghĩa biểu trưng cũng như dấu

ấn của hai nền văn hóa Đức và Việt được thể hiện

qua các thành ngữ có thành tố chỉ chuột trong tiếng

Đức và tiếng Việt.

riêng lẻ (Duden Universal; Burger, 2007, tr. 11-12;

Fleischer và các tác giả khác, 2001, tr.108-109).

Như vậy, thành ngữ được đặt trong quan hệ đối lập

với các cấu trúc tự do (Fleischer, 2001, tr.108) hay

các cụm từ tự do (Burger, 2007, tr.12).

Theo Burger (2007), thành ngữ có những đặc

điểm chung sau đây: 1) Thành ngữ bao gồm ít nhất

là hai từ trở lên; 2) Các cấu phần của một thành

ngữ chỉ có thể được hiểu trong phạm vi của thành

ngữ đó, nếu một yếu tố thay đổi thì nghĩa của thành

ngữ sẽ mất đi, bị hiểu sai hoặc trở nên vô nghĩa; 3)

Sự khác nhau giữa nghĩa từ vựng và nghĩa thành

ngữ: nếu sự khác nhau càng lớn thì tính thành ngữ

càng cao.

2. QUAN NIỆM VỀ THÀNH NGỮ

2.1. Quan niệm về thành ngữ trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, thành ngữ được đa số tác giả

hiểu là cụm từ/ngữ/tổ hợp từ cố định (Hoàng Phê,

2003, tr.915; Nguyễn Thiện Giáp, 2002, tr.77; Mai

Ngọc Chừ, 2015, tr.190; Hoàng Văn Hành, 2004,

tr.27) và có giá trị biểu trưng về mặt nghĩa (Mai

Ngọc Chừ, 2015, tr.190). Ngoài ra, Hoàng Phê

(2003) cũng đề cập tới việc không thể giải thích

nghĩa tổng thể của thành ngữ bằng nghĩa của các

từ tạo nên nó. Trong số các định nghĩa của các tác

giả nêu trên, chúng tôi thấy quan điểm về thành

ngữ của Hoàng Văn Hành (2004, tr.27) diễn đạt

trọn vẹn nhất cách hiểu về thành ngữ: Đó là “một

loại tổ hợp từ cố định, bền vững về hình thái - cấu

trúc, hoàn chỉnh, bóng bẩy về nghĩa, được sử dụng

rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt là trong

khẩu ngữ.”

Ví dụ: Thành ngữ Öl auf die Lampe gießen

được cho là có tính thành ngữ rất cao; người ta

không thể dựa vào nghĩa của từng từ trong thành

ngữ trên để suy ra nghĩa tổng thể của thành ngữ.

Nếu dịch từng từ trong thành ngữ trên, ta có “đổ

dầu vào đèn”. Tuy nhiên, nghĩa của thành ngữ trên

lại là “uống rượu”. Nếu thay từ “Lampe” (đèn)

bằng một từ khác, ví dụ như “Pfanne” (chảo)

thì nghĩa “uống rượu” của thành ngữ Öl auf die

Lampe gießen không còn nữa.

3. PHÂN BIỆT THÀNH NGỮ VỚI TỤC

NGỮ, CỤMTỪ CỐ ĐỊNHVÀ CỤMTỪTỰ DO

Như vậy, có thể thấy thành ngữ có hai đặc trưng

nổi bật là: 1) Tính ổn định, cố định về thành phần

từ vựng và cấu trúc; 2) Tính hoàn chỉnh và bóng

bẩy về nghĩa (Hoàng Văn Hành, 2004, tr.28-29).

Trong nghiên cứu của mình, Hoàng Văn Hành

(2004, tr.38) đã đưa ra những đặc trưng dùng làm

tiêu chí để nhận diện thành ngữ và tục ngữ, qua

đó làm nổi bật sự khác biệt giữa hai loại này. Các

đặc trưng đó là đặc trưng về hình thái cấu trúc, có

vần điệu, có đối điệp; chức năng biểu hiện nghĩa

định danh; chức năng biểu hiện hình thái nhận

thức và đặc trưng ngữ nghĩa. Ở ba đặc trưng đầu

tiên, thành ngữ có sự phân biệt rõ ràng với tục ngữ.

Trong khi thành ngữ là tổ hợp từ cố định, mang

quan hệ hình thái thì tục ngữ là câu cố định và

mang quan hệ cú pháp. Thành ngữ định danh sự

vật, hiện tượng, quá trình, biểu thị khái niệm bằng

hình ảnh biểu trưng, còn tục ngữ định danh sự tình,

sự kiện, trạng huống, biểu thị phán đoán bằng hình

tượng biểu trưng. Chỉ ở đặc trưng ngữ nghĩa thì ở

Ví dụ: Thành ngữ Chuột chạy cùng sào có tính

ổn định rất cao. Không thể thay thế chuột bằng

mèo, hay sào bằng que trong thành ngữ trên, vì

khi đó nghĩa gốc của thành ngữ đó sẽ mất. Xét

về nghĩa, thành ngữ trên rất hoàn chỉnh, trọn vẹn;

ngoài ra nó còn có sự bóng bẩy về nghĩa, mang

tính hình tượng cao.

2.2. Quan niệm về thành ngữ trong tiếng Đức

Trong giới Đức ngữ học, thành ngữ được

nhiều tác giả cho là các cụm từ cố định mà nghĩa

tổng thể của nó không thể suy ra từ các thành tố

KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ

Số 17 (01/2019)

VĂN HÓA - VĂN HỌC

cả thành ngữ và tục ngữ, hai tầng ngữ nghĩa được

tạo bằng phương thức so sánh và ẩn dụ hóa.

chuột ngày hoặc biến thể là Nhấm nhắt như chuột

ngày xuất phát từ thực tế về thói quen sinh hoạt

của loài chuột là thường đi tìm thức ăn về đêm,

khi mọi người đã đi ngủ. Lúc đó chuột ăn vụng

dễ dàng hơn, không sợ bị bắt. Nhưng khi kiếm ăn

ban ngày, lúc mọi người đang thức, nó sẽ phải lén

lút hoạt động. Thành ngữ này chê bai những kẻ đi

lại, ra vào lén lút, làm việc ám muội. Chuột vốn là

loài hay phá hoại ngấm ngầm và trốn trong nhà mà

nhiều khi ta không biết. Đến khi cháy nhà, bị khói

hun thì chuột mới lộ ra. Tương tự như thế, trong

cuộc sống có những kẻ làm chuyện xấu một cách

ngấm ngầm và chỉ lộ chân tướng, bị phát hiện khi

có chuyện. Điều này có thể thấy trong thành ngữ

Cháy nhà ra mặt chuột. Thành ngữ Mèo mẹ bắt

chuột con cũng dùng để chê bai những người có

khả năng lớn nhưng lại chỉ làm những việc nhỏ.

Hay khi muốn chê những việc lúc đầu có vẻ to tát,

hoành tráng nhưng khi kết thúc lại gần như chẳng

có gì, rất đối lập với lúc đầu, người Việt dùng Đầu

voi đuôi chuột. Và để chê người ta làm được việc

này nhưng lại làm hỏng việc khác, người Việt có

thành ngữ Đánh chuột làm vỡ bình sứ/Ném chuột

vỡ lu, còn khi muốn chê ai đó không che dấu được

toàn bộ hành vi, sự việc và bị lộ một phần bí mật,

người Việt nói Chuột chạy hở đuôi. Những người

làm việc không tới nơi tới chốn sẽ bị chê là Dở dơi

dở chuột/Nửa dơi nửa chuột, còn những kẻ bày

cách cho kẻ xấu biết lối tránh tội, không bị trừng

phát sẽ bị phê phán là Bày đường cho chuột chạy.

Khác với Hoàng Văn Hành, Nguyễn Thiện

Giáp (2002, tr.79-86) lại phân biệt thành ngữ với

ngữ định danh và cụm từ tự do. Ông phân biệt

thành ngữ với ngữ định danh dựa trên các đặc

điểm về nội dung và về mặt cấu trúc cú pháp, phân

biệt với cụm từ tự do ở mặt hình thức và sự hoàn

chỉnh về nghĩa. Cụ thể thì thành ngữ là tên gọi gợi

cảm của hiện tượng nào đó, có ý nghĩa cụ thể, hình

thành ở phạm vi mà sự phản ánh đòi hỏi cần có

sự bình giá và biểu cảm, hay gặp quan hệ tường

thuật,...; còn ngữ định danh là tên gọi thuần túy

của sự vật, diễn đạt đồng thời quan hệ chủng và

loại, có cả diện chung và diện riêng của ý nghĩa,

hình thành ở phạm vi hoạt động trí tuệ của con

người, ít gặp quan hệ tường thuật. Thành ngữ khác

với cụm từ tự do ở tính hoàn chỉnh về nghĩa và tính

phi cú pháp trong quan hệ.

4. THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG

ĐỨC CÓ CHỨA HÌNH ẢNH CON CHUỘT

4.1. Thành ngữ tiếng Việt

Trong suy nghĩ của người Việt, khi nói tới

chuột, thường chúng ta nghĩ ngay tới con vật bẩn

thỉu, chuyên phá hoại, gây bệnh dịch, ăn vụng, ...,

tức là những ý nghĩ rất xấu về con vật này. Có

thể thấy điều này trong định nghĩa đầu tiên về

con chuột ở Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê, 2003,

tr.185). Vì thế, hình ảnh con chuột trong thành ngữ

tiếng Việt có thành tố “chuột” cũng thường gắn

liền với những ý nghĩa tiêu cực.

Tiếng Việt có 6 thành ngữ có thành tố “chuột”

chỉ sự châm biếm. Trước hết có thể kể đến Chuột

gặm chân mèo. Mèo và chuột vốn là kẻ thù truyền

kiếp, thế mà chuột lại dám đến gần mèo, thậm chí

gặm chân mèo. Thành ngữ này chỉ hành động liều

lĩnh, nguy hiểm. Cũng đặt trong mối quan hệ với

mèo nhưng thành ngữ Chuột cắn dây cột mèo vừa

có giá trị phê phán, vừa có giá trị châm biếm, cười

những kẻ ngu muội cứu giúp kẻ thù của mình.

Tương tự như vậy, để phê phán và chê cười những

kẻ không ra gì nhưng lại tỏ vẻ, chúng ta có Chuột

chù đeo đạc; để phê phán, châm biếm những kẻ

xấu xa phải núp dưới vỏ hào nhoáng để che bớt

sự xấu xa của mình, người Việt dùng Chuột đội vỏ

trứng. Cũng châm biếm nhưng có tính trào phúng

Trong số 23 thành ngữ có yếu tố “chuột” của

tiếng Việt, có tới 11 thành ngữ mang hàm ý phê

phán, chê bai. Liên quan tới chê bai về hình thức

có thể kể đến các thành ngữ sau đây: Hôi như

chuột chù dùng để chê bai về tính chất của ai đó

(có mùi rất hôi), còn Lù rù như chuột chù phải

khói được sử dụng để miêu tả dáng vẻ của một

người trông rất lù rù, kém tinh ranh. Ngoài các

thành ngữ trên thì các thành ngữ khác chủ yếu

chê bai về tính cách. Ví dụ thành ngữ Thì thụt như

KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ

Số 17 (01/2019)

VĂN HÓA - VĂN HỌC

là thành ngữ Chuột chù lại có xạ hương và Voi đú,

chó đú, chuột chù cũng nhảy cẫng. Ở thành ngữ

đầu tiên, ta thấy chuột chù vốn rất hôi, vậy mà lại

khoe là mình thơm. Dựa trên ý đó, thành ngữ này

hàm ý chỉ những kẻ không có tài cán gì nhưng lại

khoe mẽ. Trong khi đó thành ngữ thứ hai cười chê

những kẻ đua đòi, thích bắt chước người khác một

cách ngu ngốc, vì thế trở nên lố bịch.

tr.319), những người nông dân trước đây thường

gác cây sào trong nhà để vắt quần áo hay treo đồ

đạc, vì vậy mới có hình ảnh Chuột chạy cùng sào,

chuột mà leo lên sào, bị đuổi thì chỉ còn đường

chạy từ đầu nọ sang đầu kia, để rồi cuối cùng cũng

sẽ bị bắt. Ở nông thôn Việt Nam, để mèo không đi

lang thang sang nhà khác, người ta cũng hay dùng

dây để cột con mèo lại, vì thế mới có thành ngữ

Chuột cắn dây cột mèo. Ngoài ra, còn một số hình

ảnh khác đặc trưng cho văn hóa của Việt Nam như

bình sứ hay cái lu; đây vốn là những thứ rất quý

giá đối với người dân Việt thời xưa; vì thế mới có

thành ngữ Đánh chuột làm vỡ bình sứ/Ném chuột

vỡ lu.

Ngoài những thành ngữ mang tính phê phán,

châm biếm hay trào phúng kể trên, các thành ngữ

trong tiếng Việt có thành tố chuột (5) còn cho thấy

triết lý sống hoặc những bài học giáo huấn/bài học

kinh nghiệm. Khi nói về việc làm những chuyện

vừa sức, phù hợp với khả năng, người Việt dùng

Mèo nhỏ bắt chuột con; nói về sự cần cù, nhẫn nại

khi làm việc gì đó giống như con mèo rình chuột,

người Việt nói Rình như mèo rình chuột. Trong

cuộc sống có những lúc chúng ta rơi vào tình trạng

nguy hiểm, đe dọa đến tính mạng thì không khác

nào chuột sa cũi mèo, hoặc khi tình thế đến bước

đường cùng, con người cũng giống như chuột chạy

cùng sào, hay bỗng nhiên được sống trong một gia

đình giàu có, sung túc thì chẳng khác nào chuột sa

chĩnh gạo/chuột sa hũ nếp/chuột sa lọ mỡ. Triết lý

là người đã nhiều tuổi sẽ không còn bạo gan như

những thanh niên trẻ tuổi nữa được thể hiện qua

thành ngữ Mèo già lại thua gan chuột nhắt.

4.2. Thành ngữ tiếng Đức

Trong số 23 thành ngữ tiếng Đức có hình ảnh

chuột, có 10 thành ngữ được dùng để phê phán,

chê bai hay phàn nàn. Để phê phán ai đó có cách

hành xử không ổn, để cho người khác phải chờ đợi

quyết định của mình quá lâu nhưng cuối cùng lại

đưa ra một quyết định có tính tiêu cực, làm người

kia thất vọng, người Đức dùng thành ngữ Mit

jemandem Katz und Maus spielen (Chơi trò mèo

và chuột). Để chỉ những người đã một lần ăn cắp

thì sẽ luôn lặp lại chuyện đó trong những lần sau,

người Đức sử dụng Die Katze lässt das Mausen

nicht (Mèo không để chuột yên). Tương tự như

vậy, để miêu tả cách hành xử hỗn láo, xấc xược

của người nào đó, tiếng Đức dùng sich mausig

machen. Khi phàn nàn, kêu ca về một hoàn cảnh,

sự việc nào đó không ổn, người Đức có thành ngữ

Mäuse merken/riechen (Nhận ra/ngửi thấy chuột)

hay Das ist eine Maus im Mehl (Có một con chuột

trong đống bột mì). Từ thực tế là khi con chuột

(màu xám) ở trong đống bột mì màu trắng thì sẽ

bị phát hiện ra ngay, và rõ ràng là đống bột có vấn

đề. Cũng mang nghĩa phàn nàn, nhưng thành ngữ

zum Mäusemelken sein (Vắt sữa chuột) lại miêu

tả tâm trạng bực mình, phát điên lên vì việc gì đó.

Thành ngữ này xuất phát từ thực tế là: Vắt sữa

chuột là một công việc hết sức khó khăn và không

hề dễ chịu chút nào. Khi phàn nàn về việc dù đã

rất cố gắng, đã tư vấn hết sức xong vẫn không

thu được kết quả như ý, người Đức nói Der Berg

Trong số 23 thành ngữ được lựa chọn để nghiên

cứu, chỉ có duy nhất một thành ngữ dùng hình ảnh

con chuột để miêu tả hình dáng bên ngoài của con

người khi họ bị ướt sũng. Đó là thành ngữ Ướt như

chuột lột.

Bên cạnh các nét nghĩa biểu trưng được trình

bày ở trên, các thành ngữ có hình ảnh chuột còn

ghi đậm khá rõ dấu ấn văn hóa Việt. Ví dụ qua

thành ngữ Chuột sa chĩnh gạo/Chuột sa hũ nếp/

Chuột sa lọ mỡ, ta có thể thấy Việt Nam là một

nước nông nghiệp, lương thực chính là gạo, ngoài

ra người Việt cũng hay dùng gạo nếp làm lương

thực, thay vì dùng dầu ăn như hiện nay thì trước

đây họ lại dùng mỡ để nấu ăn. Hay hình ảnh cây

sào cũng rất quen thuộc với nông thôn Việt Nam,

nhất là trong quá khứ. Theo Việt Chương (2005,

KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ

Số 17 (01/2019)

VĂN HÓA - VĂN HỌC

kreißt und gebar eine Maus (Quả núi trở dạ rồi

sinh ra một con chuột). Để chê bai cái gì đó quá

ít ỏi, người Đức dùng thành ngữ Das trägt eine

Maus auf dem Schwanze fort (Cái đó thì một con

chuột cũng mang được trên cái đuôi của mình).

Sự chê bai còn thấy ở thành ngữ graue Maus (Con

chuột xám) vốn dùng để chỉ một người không có

gì nổi bật, ở thành ngữ weiße Mäuse sehen (nhìn

thấy chuột trắng) vốn dùng để miêu tả tình trạng

tâm lý bị ảo giác.

mỡ), dùng để miêu tả cuộc sống sung sướng, no

đủ, giống như con chuột vốn rất thích ăn thịt mỡ

thì nay được ngồi ở đúng nơi nó thích. Chuột vốn

là con vật hay bị đuổi bắt nên nó phải ẩn mình,

phải giữ im lặng, hay chỉ quan sát từ xa và điều

đó cũng đi vào thành ngữ Đức Still wie eine Maus

(im lặng như chuột) hay Mäuschen sein/spielen

wollen (Muốn là/đóng vai một con chuột nhắt)

dùng để chỉ một người muốn quan sát, nghe ngóng

một cách bí mật sự kiện hoặc cuộc thoại nào đó.

Khi muốn nói không có gì thay đổi, mọi chuyện

đã định sẵn rồi, người Đức nói Davon beißt die

Maus keinen Faden ab (Con chuột không cắn đứt

sợi chỉ). Thành ngữ này bắt nguồn từ câu chuyện

liên quan tới ngày 17/3 là ngày mà con chuột của

Thánh Gertrud cắn sợi chỉ ở con quay và điều đó

có nghĩa là công việc đồng áng cho mùa đông đã

chấm dứt và có thể chuyển sang công việc đồng

áng cho mùa hè. Nếu con chuột không cắn đứt chỉ

ở con quay thì mọi thứ vẫn giữ nguyên như cũ,

không có gì thay đổi. Cũng có nguồn gốc từ câu

chuyện trong quá khứ, khi tàu bè thường hay bị

chìm, không trừ bất cứ ai, bất cứ thứ gì, người Đức

nói Mit Mann und Maus untergehen (Cả người và

chuột đều chết chìm). Con chuột tượng trưng cho

những thứ nhỏ bé, không có ý nghĩa cũng theo

người chìm xuống biển.

So với các thành ngữ mang tính phê phán, chê

bai, phàn nàn thì các thành ngữ có tính châm biếm

ít hơn hẳn (1): Có thể thấy một chút châm biếm

nhẹ nhàng ở (Vor Scham/Angst) am liebsten in ein

Mauseloch kriechen (chỉ muốn bò ngay vào hang

chuột do xấu hổ/sợ hãi) khi nói tới tâm lý rất xấu

hổ/sợ hãi của ai đó.

Số lượng các thành ngữ chỉ sự bông đùa cũng

rất ít (2): Khi muốn đùa bỡn, người Đức dùng hình

ảnh những con chuột trắng weiße Mäuse để chỉ

cảnh sát giao thông trong trang phục màu trắng;

hay muốn đe dọa bông đùa người Đức nói dass

dich das Mäuslein beißt (Chuột nhắt cắn đấy),

nhưng thực chất thành ngữ này lại có nghĩa là “cậu

điên à?”.

Bên cạnh đó, người Đức cũng đưa ra triết lý,

giáo huấn thông qua các thành ngữ có thành tố

chuột (9): Khi khuyên ai đó muốn đạt được nhiều

thứ thì phải dùng đúng mồi, trong tiếng Đức có

thành ngữ Mit Speck fängt man Mäuse (Dùng thịt

mỡ sẽ bắt được chuột). Hoặc cũng từ việc đúc rút

kinh nghiệm trong cuộc sống, người Đức thấy

những phụ nữ lớn tuổi cũng muốn tìm kiếm các

chàng trai trẻ, giống như những con chuột già

cũng thích ăn thịt mỡ như trong thành ngữ Alte

Mäuse fressen auch gern Speck. Khi miêu tả

hoàn cảnh sống của ai đó rất nghèo túng, người

Đức dùng hình ảnh con chuột trong nhà thờ Arm

wie eine Kirchmaus (Nghèo như con chuột trong

nhà thờ), vì nhà thờ không phải là nơi có đồ ăn

cho chuột có thể tìm kiếm hoặc ăn vụng thức ăn.

Ngược lại với thành ngữ trên là Wie die Maus im

Speck sitzen (Như con chuột ngồi trong miếng thịt

Hình ảnh con chuột không chỉ xuất hiện trong

các thành ngữ mang tính phê phán, châm biếm,

hay giáo huấn như trên, mà còn xuất hiện trong

các thành ngữ miêu tả tính cách (khen) hay miêu

tả hình thức của con người: Trong mắt người Đức,

chuột là con vật rất nhanh nhẹn, hoạt bát và vì vậy

họ mới so sánh những người nhanh nhẹn, hoạt

bát với con chuột ﬂink wie eine Maus (nhanh như

chuột). Và người nào đó bị ướt từ đầu tới chân,

trông thật đáng thương sẽ được so sánh với một

con chuột vừa tắm xong: wie eine gebadete Maus.

Dấu ấn văn hóa Đức cũng thể hiện khá rõ qua

các thành ngữ. Ví dụ hình ảnh nhà thờ trong thành

ngữ arm wie eine Kirchmaus (Nghèo như chuột

trong nhà thờ). Đa số người Đức theo đạo Thiên

chúa giáo và vì vậy có thể thấy rất nhiều nhà thờ ở

Đức. Đây chính là một biểu tượng cho tín ngưỡng

KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ

Số 17 (01/2019)

VĂN HÓA - VĂN HỌC

sa chĩnh gạo/Chuột sa hũ nếp/Chuột sa lọ mỡ

(tiếng Việt) và Wie die Maus im Speck sitzen (như

con chuột ngồi trong miếng thịt mỡ) (tiếng Đức),

dùng chỉ miêu tả hoàn cảnh sống sung sướng, no

đủ của ai đó.

của họ. Ngoài ra còn thấy loại lương thực chính

được người Đức sử dụng nhiều là bột mì (Mehl)

hay thịt mỡ (Speck) cũng xuất hiện trong thành

ngữ có thành tố chuột.

Bảng 1 bên dưới là bảng biểu thống kê về mức

độ đa nghĩa của thành ngữ có thành tố chuột tiếng

Việt và tiếng Đức.

5.2. Sự khác biệt

Tiếng Đức có duy nhất một thành ngữ mà ở đó

cả con chuột (hoạt bát, nhanh nhẹn), cũng như cả

nghĩa của thành ngữ có thành tố chuột đều mang

nghĩa tích cực. Đó là ﬂink wie eine Maus (nhanh

như chuột), dùng để khen một ai đó có tính cách

nhanh nhẹn, khéo léo khi di chuyển hoặc khi làm

việc. Trong khi đó, tiếng Việt không có một thành

ngữ nào gắn với hình ảnh con chuột lại mang tính

tích cực như vậy. Tương tự, các thành ngữ chỉ sự

bông đùa cũng chỉ xuất hiện trong tiếng Đức.

5. SỰ TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT

TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ

TIẾNG ĐỨC

5.1. Sự tương đồng

Hình ảnh con chuột gắn với những điều không

tốt đẹp, đều xuất hiện ở cả hai ngôn ngữ. Theo

đó, nghĩa của các thành ngữ gắn với hình ảnh con

chuột cũng thường mang tính tiêu cực. Phần lớn

các thành ngữ trong hai ngôn ngữ Việt và Đức đều

mang tính phê phán, chê bai, phàn nàn hay châm

biếm. Bên cạnh đó cũng có khá nhiều thành ngữ

mang tính triết lý, giáo huấn, dạy dỗ.

Chuột trong thành ngữ tiếng Đức gắn liền với

yếu tố màu sắc là trắng và xám như trong thành

ngữ weiße Mäuse, weiße Mäuse sehen hay graue

Maus. Yếu tố màu sắc gắn liền với chuột không hề

xuất hiện trong tiếng Việt.

Và để miêu tả hình thức của ai đó bị ướt từ

đầu đến chân, người Việt và người Đức đều dùng

hình ảnh con chuột bị ướt để so sánh. Người Việt

nói Ướt như chuột lột, còn người Đức nói Wie eine

gebadete Maus (Ướt như con chuột vừa tắm xong).

Thành ngữ tiếng Đức có nguồn gốc gắn với

các câu chuyện liên quan tới tín ngưỡng, còn thành

ngữ tiếng Việt không có hiện tượng đó. Tuy nhiên,

nét văn hóa của làng quê Việt Nam hiện lên khá rõ

trong thành ngữ tiếng Việt, đó là hình ảnh cây sào,

chĩnh gạo, hũ nếp, lọ mỡ, bình sứ,… Trong khi đó,

những hình ảnh của văn hóa làng quê ở Đức rất

mờ nhạt.

Chuột trong các thành ngữ tiếng Việt và tiếng

Đức đều được đặt trong quan hệ với mèo, với mỡ

(nhưng ở tiếng Việt là lọ mỡ, còn tiếng Đức là

miếng thịt mỡ); đều gắn với các động từ như cắn,

bị bắt. Ngoài ra, ở cả hai ngôn ngữ đều xuất hiện

thành ngữ có hình ảnh con chuột và bản thân thành

ngữ đó mang tính tích cực, mặc dù hình ảnh con

chuột trong các thành ngữ đó không làm người ta

liên tưởng tới sự tiêu cực hay tích cực. Đó là Chuột

6. KẾT LUẬN

Bài viết này cho thấy một số khác biệt trong

thành ngữ có hình ảnh con chuột trong tiếng Đức

và tiếng Việt. Hình ảnh con chuột trong thành ngữ

Bảng 1: Mức độ đa nghĩa của thành ngữ có thành tố chuột tiếng Việt và tiếng Đức

Ngữ

Phê phán, Châm biếm,

nghĩa

Triết lý, giáo Miêu tả hình Miêu tả tính

chê bai,

trào phúng

Bông đùa

huấn

thức

cách (khen)

phàn nàn

Thành ngữ

Tiếng Việt

Tiếng Đức

KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ

Số 17 (01/2019)

VĂN HÓA - VĂN HỌC

Mai Ngọc Chừ (chủ biên), Nguyễn Thị Ngân Hoa, Đỗ Việt

Hùng, Bùi Minh Toán (2015), Nhập môn ngôn ngữ học,

NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.

tiếng Đức gắn với màu sắc, với tín ngưỡng và với

sự nhanh nhẹn, nhưng những điều này không thấy

xuất hiện trong thành ngữ tiếng Việt. Ngược lại,

một số hình ảnh đặc trưng cho văn hóa làng quê

thể hiện khá sắc nét trong tiếng Việt, còn trong

tiếng Đức rất mờ nhạt.

Việt Chương (2005), Từ điển Thành ngữ - Tục ngữ - Ca dao

Việt Nam, Quyển thượng, NXB Tổng hợp Đồng Nai.

Nguyễn Thiện Giáp (2002), Từ vựng học Tiếng Việt, NXB

Giáo dục, Hà Nội.

Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng không phải là

không có những điểm tương đồng giữa hệ thống

thành ngữ của hai ngôn ngữ này, ví dụ hình ảnh

con chuột ướt sũng được dùng để tả một người bị

ướt từ đầu đến chân, hình ảnh con chuột trong cả

hai ngôn ngữ phần lớn đều mang nghĩa tiêu cực,

các thành ngữ đều có giá trị giáo huấn, dạy dỗ, có

tính phê phán, chê bai hay phàn nàn. Trong các

nghiên cứu sau, chúng tôi sẽ tìm hiểu kỹ thêm về

nguồn gốc xuất xứ của các thành ngữ để có thể làm

rõ nét hơn dấu ấn văn hóa Đức và Việt./.

Hoàng Văn Hành (2004), Thành ngữ học Tiếng Việt, NXB

Khoa học xã hội, Hà Nội.

Hoàng Phê (2002) (chủ biên), Từ điển tiếng Việt, NXB Đà

Nẵng, Đà Nẵng.

T.G (2018), Hình ảnh chuột trong các sáng tác dân gian,

truy cập ngày 30/9/2018, <https://baokhanhhoa.vn/

baoxuan/200802/hinh-anh-chuot-trong-cac-sang-tac-

dan-gian-1794818/>.

Burger, Harald (2007), Phraseologie. Eine Einführung am

Beispiel des Deutschen. Erich Schmidt Verlag. Berlin.

Duden Redewendungen: Wörterbuch der deutschen

Idiomatik (Duden - Deutsche Sprache in 12 Bänden,

Band 11) (2012).

Chú thích:

1. Trong luận văn của mình, Nguyễn Thị Bảo (2003)

đã thống kê được 47 thành ngữ tiếng Việt có thành tố chuột.

Con số đó trong nghiên cứu của Phan Văn Quế là 30 và của

Trịnh Cẩm Lan là 37 (dẫn theo Nguyễn Thị Bảo 2003, tr.16).

Duden

–

Deutsches

Universalwörterbuch:

Das

umfassende Bedeutungs-wörterbuch der deutschen

Gegenwartssprache (2015): Bibliographisches Institut.

Fleischer, Wolfgang/Helbig, Gerhard/Lerchner, Gotthard

(Hrsg.) (2001): Kleine Enzyklopädie. Deutsche Sprache.

Peter Lang. Frankfurt am Main.

Tài liệu tham khảo:

Nguyễn Thị Bảo (2003), Ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ động vật

trong thành ngữ tiếng Việt (so sánh với thành ngữ tiếng

Anh), Luận văn thạc sĩ Ngôn ngữ học, TP. Hồ Chí Minh.

Lexikon der Zitate und Redensarten. Königswinter: Tandem

Verlag. (o.J.)

A CONTRASTIVE ANALYSIS OF VIETNAMESE AND GERMAN IDIOMS

CONTAINING THE IMAGE OF A MOUSE

LE THI BICH THUY

Abstract: This paper aims to point out the similarities and differences in meaning of Vietnamese

and German idioms containing the image of a mouse. Using descriptive and comparative methods

in combination with the critical analysis, statistics and synthesis, this article points out shows

some similarities of the Vietnamese and German idioms: Mice are often negatively associated

negative things; almost idioms have the educational, critical and complaining values. However,

each language has its own special features. Vietnamese idioms have special features of culture of

the village in Vietnam, while German idioms are related to religion, etc.

Keywords: mouse, idioms, culture

Received: 26/8/2018; Revised: 10/10/2018; Accepted: 20/12/2018

KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ

Số 17 (01/2019)

7 trang Mãnh Khiết 13/01/2024 12120 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "So sánh-đối chiếu thành ngữ có hình ảnh con chuột trong Tiếng Việt và Tiếng Đức", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

so_sanh_doi_chieu_thanh_ngu_co_hinh_anh_con_chuot_trong_tien.pdf