Giáo trình Pháp luật thực hành

Chương 1

TỔNG QUAN VỀ GIÁO DỤC

THỰC HÀNH LUẬT

Mục tiêu:

- Về kiến thức:

+ Hiểu được chương trình Giáo dục pháp luật thực hành (CLE) là

gì, sứ mệnh của nó cũng như các mô hình CLE hiện nay.

+ Hiểu được tầm quan trọng của các Văn phòng thực hành luật

(VPTHL) và phân biệt được các hình thức khác nhau của VPTHL CLE

hiện có.

- Về kỹ năng:

+ Phát triển kỹ năng giao tiếp thông qua sự tương tác trong bài giảng.

+ Rèn luyện một số kỹ năng như: lắng nghe chủ động, kỹ năng

phỏng vấn, kỹ năng làm việc nhóm.

- Về thái độ:

+ Hiểu và đánh giá đúng vai trò quan trọng của lĩnh vực pháp lý

cũng như lợi ích mà nó mang lại cho xã hội.

+ Nhận biết được tầm quan trọng của chương trình CLE, cách

thức mang đến lợi ích cho xã hội và khả năng cung cấp kinh nghiệm học

tập của chương trình.

1.1. KHÁI NIỆM, MỤC ĐÍCH CỦA GIÁO DỤC THỰC HÀNH

LUẬT (CLE)

1.1.1. Khái niệm giáo dục thực hành luật

CLE (Clinical Legal Education) là mô hình tổ chức thực hành luật

cho sinh viên, học viên và những người nghiên cứu luật, mô hình này tổ

chức một cách học năng động thông qua việc rèn luyện các kỹ năng thực

hành nghề nghiệp giúp người học chủ động giải quyết các vấn đề pháp lý

cho cộng đồng, cách học này được mô tả là “học tập dựa trên kinh

nghiệm” hay “học đi đôi với hành”.

1

Thông qua các hoạt động thực hành luật người học có thể quan sát

học hỏi kinh nghiệm thực tế thông qua việc xử lý các vấn đề pháp lý, các

vụ việc cụ thể, phổ biến pháp luật cho cộng đồng qua đó rèn luyện các kỹ

năng và kiến thức đã được học trên giảng đường.

Mô hình giáo dục thực hành luật rất phổ biến trên thế giới, phát

triển ở nhiều quốc gia như Anh, Đức, Mỹ, Na Uy, Nga… Tại Việt Nam,

tuy mới được du nhập và phát triển từ năm 1998 nhưng nó cung cấp giải

pháp để nâng cao chất lượng đào tạo nghề luật cho các cơ sở đào tạo,

hiện nay đa số các cơ sở đào tạo luật tại Việt Nam đã đưa mô hình này

vào giảng dạy và trở thành môn học bắt buộc đối với sinh viên, học viên

và những người nghiên cứu luật.

Các hoạt động được thực hiện trong mô hình giáo dục thực hành

luật rất phong phú, đa dạng, ở mỗi quốc gia tùy theo mục tiêu, đối tượng

được hưởng lợi mà chương trình hướng tới, sẽ có các hoạt động cụ thể

cho các đối tượng khác nhau, nhìn chung nó tồn tại các hoạt động sau:

- Một là, tuyên truyền, giảng dạy pháp luật cho cộng đồng, đây là

một trong những hoạt động chủ đạo của mô hình giáo dục thực hành luật,

đem lại hiệu quả thiết thực trong việc đào tạo các kỹ năng thực hành

nghề nghiệp cho người học và hỗ trợ kiến thức pháp luật cho cộng đồng.

Thông qua hoạt động này, người học sẽ được tập huấn các kỹ năng và

phương pháp để tiếp cận và tuyên truyền, giảng dạy pháp luật cho cộng

đồng như: phương pháp điều tra nhu cầu, phương pháp soạn bài giảng,

kỹ năng thuyết giảng, quản lý trò chơi, đóng vai…

Đối tượng chủ yếu mà hoạt động tuyên truyền và giảng dạy pháp

luật hướng tới là các đối tượng yếu thế trong xã hội như: người nghèo, trẻ

em, phụ nữ, người cao tuổi,… các đối tượng dễ bị xâm hại đến quyền

như: phạm nhân, công nhân hoặc là các đối tượng có nhu cầu tìm hiểu

kiến thức pháp luật nhằm phòng vệ cho bản thân khi quyền và lợi ích bị

xâm hại như: học sinh, công đoàn, hội nông dân, ngư dân…

Một ưu điểm nổi bật trong hoạt động này chính là việc các tuyên

truyền viên và người giảng sử dụng đối đa phương pháp tương tác để

truyền tải các đơn vị kiến thức pháp lý cho cộng đồng bằng việc tổ chức

hoạt động nhóm rất năng động và lý thú, các hoạt động này sẽ lồng ghép

2

kiến thức pháp luật theo chủ đề vào các hoạt cảnh đóng vai, trò chơi, clip

hình ảnh, phim tài liệu về tấm gương sáng… Các hoạt động này đã chứng

minh sự hiệu quả khi thu hút cộng đồng vào nội dung bài giảng, tích cực

tham gia các hoạt động và hiểu vấn đề của tuyên truyền viên và người

giảng cần tuyền tải, tránh sự khô cứng vốn có của các phương pháp giảng

dạy truyền thống.

Để thực hiện có hiệu quả hoạt động tuyên truyền và giảng dạy pháp

luật cộng đồng cần phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, chu đáo, trong đó việc

xác định đối tượng, nhu cầu và chủ đề phù hợp sẽ quyết định đến chất

lượng của buổi tuyên truyền và giảng dạy. Đối tượng chủ yếu mà hoạt

động tuyên truyền và giảng dạy pháp luật hướng tới là các đối tượng yếu

thế trong xã hội như: người nghèo, trẻ em, phụ nữ, người cao tuổi,… các

đối tượng dễ bị xâm hại đến quyền như phạm nhân, công nhân…

- Hai là, hoạt động tư vấn pháp lý miễn phí cho người dân, đây là

hoạt động quan trọng được tiến hành thường xuyên tại hầu hết các trung

tâm, văn phòng thực hành luật trong các cơ sở giáo dục Đại học tại

Việt Nam. Đối tượng hướng tới của hoạt động này là các đối tượng yếu

thế trong xã hội, do hạn chế về mặt thể chất, tâm sinh lý, khó khăn về

kinh tế không thể tiếp cận các dịch vụ pháp lý có thu, kể cả các hoạt động

trợ giúp pháp lý của Nhà nước như người khuyết tật, người cao tuổi, trẻ

em lang thang, người nghèo… Ngoài ra, hoạt động này còn hướng tới các

đối tượng mong muốn được tái hòa nhập cộng đồng (phạm nhân, người

mới đi cai nghiện, mại dâm, đối tượng chờ xóa án tích…) hoặc các đối

tượng muốn tìm hiểu pháp luật, giải đáp các thắc mắc liên quan đến

quyền và lợi ích của mình như: công nhân, phụ nữ, học sinh…

Các đối tượng này sẽ được chăm sóc bằng các hình thức tư vấn trực

tiếp tại văn phòng thực hành luật hoặc tư vấn gián tiếp qua hộp thư, mail,

điện thoại. Với quy trình của hoạt động tư vấn này, các đối tượng này sẽ

cung cấp thông tin, hồ sơ, các chứng cứ, giấy tờ liên quan cho đội ngũ

cộng tác viên văn phòng, qua đó với sự giám sát, chia sẻ của đội ngũ

giảng viên, các cộng tác viên sẽ giải đáp các thắc mắc, các vấn đề pháp lý

mà cộng đồng gặp phải. Ngoài ra, hoạt động này còn cung cấp cho các

đối tượng yêu thế các mẫu đơn, các tài liệu pháp lý liên quan đến vấn đề

3

cần giải quyết, mục đích của hoạt động này là giúp các đối tượng trang bị

kiến thức pháp lý cần thiết qua đó tự giải quyết các vấn đề của mình.

Thông qua hoạt động này, người học có thể rèn luyện các kỹ năng

chăm sóc khách hàng như: kỹ năng ghi chép thông tin, phỏng vấn, tư

vấn, lắng nghe, phân tích tài liệu, làm việc nhóm… Tùy thuộc vào mỗi

đối tượng, các cộng tác viên sẽ vận dụng các kỹ năng được trang bị để có

cách tiếp cận hiệu quả nhất đối với từng đối tượng cụ thể. Ví dụ như các

phạm nhân chuẩn bị mãn hạn tù, người hành nghề mại dâm sau khi kết

thúc thời gian tại các Trung tâm phục hồi nhân phẩm, người sau cai

nghiện, những đối tượng này họ thường mặc cảm, che giấu, ngại tiếp

xúc, họ bị gia đình và xã hội kỳ thị. Vì vậy, khi tiếp cận cần có các kỹ

năng xác lập mức độ tin cậy, gần gũi, giữ bí mật về thông tin bản thân.

- Ba là, là hoạt động hội thảo, tập huấn kỹ năng giảng dạy, tuyên

truyền và tư vấn pháp luật, đây là được coi là hoạt động bản lề, là “chìa

khóa” để mở các hoạt động còn lại trong giáo dục thực hành luật, nó

quyết định chất lượng của buổi giảng dạy hay tư vấn pháp luật cho cộng

đồng. Đối với hoạt động tuyên truyền và giảng dạy pháp luật cộng đồng,

thông qua các chương trình hội thảo, tập huấn sẽ giúp cho người học rèn

luyện các kỹ năng tương tác cơ bản để giảng dạy và tuyên truyền pháp

luật cho cộng đồng như kỹ năng thuyết trình, làm việc nhóm, đóng vai,

chơi trò chơi… Còn đối với hoạt động tư vấn pháp luật, thông qua các

chương trình hội thảo, tập huấn sẽ giúp cho người học rèn luyện các kỹ

năng tiếp cận và giải quyết vấn đề như: kỹ năng phân tích tài liệu, ghi

chép, giải quyết vấn đề, phỏng vấn,… Thực tiễn cho thấy, nếu không

được trang bị tốt các kỹ năng giảng dạy và tư vấn thì kết quả hoạt động

tuyên truyền, giảng dạy và tư vấn pháp luật cộng đồng sẽ rất thấp, bài

giảng sẽ khô cứng, thiếu thuyết phục, nhàm chán, các hoạt động tư vấn sẽ

chệch nội dung do không khai thách hết thông tin, không giải quyết triệt

để các thắc mắc của cộng đồng.

Đối tượng mà các cuộc hội thảo, tập huấn hướng tới là các giảng

viên, sinh viên, và người nghiên cứu luật, đây là các đối tượng nắm “chìa

khóa” để mở các thông tin pháp lý cho cộng đồng, mục tiêu của các cuộc

hội thảo, tập huấn là hướng tới các kiến thức, kỹ năng, giá trị để sau đó

4

người học có thể giảng dạy và tư vấn pháp luật một cách hiệu quả nhất

cho cộng đồng.

Ngoài ra, để cho các hoạt động hội thảo, tập huấn đạt hiệu quả cao

nhất thì sự tham gia của các chuyên gia trong và ngoài nước đóng vai trò

vô cùng quan trọng, với kinh nghiệm dày dạn trong việc đào tạo kỹ năng,

đây là thành phần sẽ hướng dẫn, điều hành hội thảo, trực tiếp tập huấn

các kỹ năng cho người học.

- Bốn là, các hoạt động tập huấn kỹ năng điều hành văn phòng thực

hành luật, đây là hoạt động quan trọng trong giáo dục thực hành luật,

việc tập huấn kỹ năng điều hành văn phòng thực hành luật là rất cần

thiết. Để có một văn phòng thực hành luật được tổ chức tốt, với cơ cấu tổ

chức chặt chẽ, năng động, cùng các kế hoạch, ý tưởng thiết thực, bổ ích

cho cộng đồng thì việc tập huấn, đào tạo, bồi dưỡng các cán bộ quản lý,

phụ trách văn phòng là công việc quan trọng, phải được tiến hành thường

xuyên, các kỹ năng điều hành văn phòng ở đây có thể là kỹ năng sắp xếp,

phân công công việc, kỹ năng quản lý tài chính, học cụ, kỹ năng quản lý

xung đột… Và để có được những kỹ năng điều hành văn phòng thực

hành luật có hiệu quả thì người quản lý phải học tập các mô hình tổ chức

văn phòng thực hành của các nước có chương trình giáo dục thực hành

luật phát triển như Anh, Mỹ, Đức, Na Uy, Úc… Ngoài ra, thông qua các

chương trình, dự dán hợp tác, các văn phòng sẽ cử thành viên sang học

hỏi mô hình tổ chức, tham gia các buổi hội thảo, tập huấn kỹ năng điều

hành văn phòng, qua đó sẽ biết cách tổ chức một văn phòng thực hành

luật hoạt động có hiệu quả.

1.1.2. Mục đích của giáo dục thực hành luật

Giáo dục thực hành luật được xem là mô hình phổ biến trong các

cơ sở giáo dục pháp lý hiện nay, với những ưu điểm vượt trội so với các

phương pháp giảng dạy truyền thống khác, đặc biệt là các phương pháp

giảng dạy tương tác, phát huy tính chủ động của người học, rèn luyện các

kỹ năng cần thiết để người học có thể thực hành nghề nghiệp một cách có

hiệu quả như: kỹ năng phỏng vấn, tư vấn, lắng nghe chủ động, tiếp nhận

và xử lý hồ sơ, kỹ năng chăm sóc khách hàng,… giáo dục thực hành luật

đang mang lại tác động kép, mục đích chủ thể hướng tới mô hình này

5

chính là cộng đồng yếu thế và người học, các mục đích cụ thể giáo dục

thực hành luật hướng tới đó là:

1.1.2.1. Đối với cộng đồng

- Tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho cộng đồng, đặc biệt là cộng

đồng người yếu thế như: người nghèo, người khuyết tật, trẻ em lang

thang… Trang bị kiến thức về pháp luật, thông tin pháp lý giúp cộng

đồng chủ động hơn để bảo vệ quyền và lợi ích của mình; cung cấp tài

liệu, dịch vụ pháp lý cho người yếu thế để họ có cơ sở tự bảo vệ mình khi

quyền và lợi ích bị xâm phạm.

- Trao đổi, giải đáp những thắc mắc liên quan đến vấn đề pháp luật

mà cộng đồng đang gặp khó khăn, bế tắc; giải quyết nhu cầu tìm hiểu

kiến thức pháp luật của cộng đồng, giảm tỷ lệ người yếu thế bị xâm phạm

quyền và lợi ích.

- Hướng dẫn cá nhân, tổ chức trong nước và ngoài nước thực hiện

các thủ tục pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức,

cá nhân theo pháp luật.

- Xã hội hóa các hoạt động tư vấn pháp luật cộng đồng, nhân rộng

mô hình tư vấn ở nhiều địa phương, giải quyết có hiệu quả nhu cầu kiến

thức về pháp luật cho cộng đồng.

1.1.2.2. Đối với người học

- Tăng cường kiến thức thực tiễn về các vấn đề pháp luật cho người

học trong từng vụ việc cụ thể, tạo môi trường thực tiễn cho người học

hoạt động, rèn luyện kỹ năng thực hành nghề nghiệp: kỹ năng phỏng vấn,

tư vấn, phân tích tài liệu, kỹ năng giao tiếp và giải quyết vấn đề.

- Giúp người học giải quyết tốt mối quan hệ giữa kiến thức và thực

nghiệm, làm sáng tỏ những vấn đề trong tài liệu, chủ động hơn trong học

tập và nghiên cứu khoa học, phát huy tính chủ động sáng tạo trong học

tập và hiểu được cách thức áp dụng luật trong các tình huống thực tế.

- Nâng cao trách nhiệm xã hội của người học đối với cộng đồng,

những người yếu thế trong xã hội, tích cực bảo vệ quyền con người,

quyền công dân, hướng tới công bằng xã hội.

6

1.2. CÁC MÔ HÌNH GIÁO DỤC THỰC HÀNH LUẬT TẠI

VIỆT NAM

Với những ưu điểm vượt trội của mình, Giáo dục thực hành luật

(CLE) trên thế giới hiện nay đang rất phát triển tại nhiều quốc gia, nổi bật

là các nước Mỹ, Nga, Na Uy, Úc… Tại Việt Nam, giáo dục thực hành

pháp luật ở là vấn đề còn hết sức mới mẻ. Năm 1998, được sự hỗ trợ của

tổ chức SIDA Canada, khoa Luật Đại học Quốc gia Hà nội đã thành lập

Trung tâm Dịch vụ và Nghiên cứu Luật pháp (LERES)... Trung tâm

LERES đã tổ chức một số hoạt động đào tạo thực hành pháp luật như:

tuyên truyền giáo dục pháp luật cho cộng đồng, tư vấn pháp luật tại văn

phòng,… bước đầu các cơ sở đào tạo Luật đã có những hợp tác với Viện

Chính sách, Pháp luật và Phát triển (PLD), các tổ chức phi chính phủ

ngoài nước như tổ chức BABSEA (Sáng kiến giáo dục pháp luật cộng

đồng Nhịp cầu nối các quốc gia Đông Nam Á), Viện Pes, Trung tâm

nhân quyền Na Uy, tổ chức JussBuss (Na Uy)…

Ở Việt Nam, đã bắt đầu xuất hiện nhu cầu đào tạo kỹ năng thực

hành tại các trường đào tạo luật… Khi tìm kiếm các phương pháp mới để

giảng dạy kỹ năng, các cơ sở đào tạo luật ở Việt Nam đã thành lập các

trung tâm, văn phòng thực hành nghề luật tại các trường Đại học của mình.

Nhu cầu này đã được bản thân các cơ sở đào tạo luật, sinh viên luật và các

nhà quản lý giáo dục chú trọng và kết quả là một loạt các cơ sở đào luật đã

thành lập và đưa vào hoạt động rất có hiệu quả các trung tâm thực hành

Luật như Đại học Quốc gia Hà Nội (2007), Đại học Cần Thơ (2010), Khoa

Luật - Đại học Huế (2010) nay là trường Đại học Luật – Đại học Huế, Đại

học Kinh tế Luật thành phố Hồ Chí Minh (2011), Đại học Ngoại Thương

(2011), Đại học Kinh tế Quốc Dân (2011), Đại học Vinh…

Trong vài năm gần đây, Chương trình phát triển liên hợp quốc

(UNDP) và các tổ chức phi chính phủ đã hỗ trợ về kinh phí và chuyên gia

hỗ trợ kỹ năng cho các văn phòng thực hành luật tại các trường Đại học

tại Việt Nam, với quy mô và sự hiệu quả của chương trình, nhận thấy sự

hiệu quả, lợi ích “kép” đối với sinh viên và cộng đồng, hầu hết các trung

tâm đào tạo luật tại Việt Nam đã đưa môn học giáo dục thực hành luật

vào trong chương trình đào tạo của mình.

7

Chương trình giáo dục thực hành luật tại trường Đại học tại

Việt Nam có tuy sự khác nhau về cơ cấu tổ chức, nguồn lực, có những

thuận lợi và khó khăn riêng nhưng nhìn chung đều có ba mô hình chủ

yếu sau đây:

1.2.1. Mô hình giảng dạy và tư vấn pháp lý trực tiếp cho cộng đồng

Mô hình này người học có thể vừa giảng dạy vừa lồng ghép hoạt

động tư vấn cho một nhóm cộng đồng: trường học, trung tâm bảo trợ, trại

giam, doanh nghiệp... Với mô hình này thì một chương trình giảng dạy

và tư vấn pháp luật sẽ dành đa phần thời lượng để tuyên truyền và giảng

dạy kiến thức pháp luật cho cộng đồng, trong quá trình giảng dạy các

cộng tác viên sẽ phát phiếu hỏi để ghi nhận các vấn đề pháp lý mà nhóm

cộng đồng đang gặp phải và nhóm cộng đồng sẽ được giải đáp các thắc

mắc vào cuối buổi giảng dạy. Để hoạt động có hiệu quả mô hình này cần

có đội ngũ cộng tác viên có kiến thức, kỹ năng thực hành nghề nghiệp

cùng đội ngũ giảng viên hướng dẫn có nhiều kinh nghiệm trong nhiều

lĩnh vực pháp lý, ngoài ra việc lựa chọn chủ đề và đối tượng phù hợp sẽ

quyết định sự đến thành công của mô hình này, thông thường các bước

để tiến hành một buổi giảng dạy lồng ghép tư vấn pháp lý bao gồm:

- Bước một, là khảo sát điều tra nhu cầu cộng đồng thông qua phiếu

điều tra hoặc sử dụng các phương pháp điều tra xã hội học: thu thập

thông tin, phân tích số liệu của địa phương. Ví dụ: Theo số liệu Công an

xã Y có số lượng người nghiện ma túy khoảng 200 người trên tổng số

2.000 khẩu, tỷ lệ đạt 10%, vì vậy chắc chắn chủ đề về ma túy, HIV/AIDS

đang là vấn đề mà xã hội quan tâm.

- Bước hai, là xác định đúng đối tượng và nhu cầu, thông qua việc

phân tích phiếu điều tra và sử dụng các phương pháp điều tra xã hội học

sẽ xác định đúng đối tượng và nhu cầu pháp lý mà nhóm cộng đồng đang

quân tâm, từ đó sẽ có kế hoạch cụ thể cho bài giảng và nội dung sẽ tư

vấn. Ví dụ: vấn đề bạo lực gia đình với nhóm phụ nữ, vấn đề hợp đồng

với nhóm công nhân…

- Bước ba, là chuẩn bị và phân công nhiệm vụ cho các thành viên,

đây là bước quan trọng quyết định chất lượng buổi giảng dạy, cần lựa

8

chọn thành viên với các kỹ năng cần thiết cho nhiệm vụ được giao, cần

chuẩn bị các tình huống phát sinh để phân công nhiệm vụ xử lý như ánh

sáng, âm thanh, điện… Ví dụ: MC, nhóm chuẩn bị cơ sơ vật chất, nhóm

thuyết giảng, nhóm chơi trò chơi, đóng vai…

- Bước bốn, là xác định bối cảnh về không gian và thời gian cho

buổi giảng dạy, nên lựa chọn thời gian thích hợp cho từng đối tượng,

tránh các ngày làm việc hoặc lựa chọn thời điểm về thời tiết, khí hậu

không tốt, ngoài ra nếu chương trình giảng dạy và tư vấn pháp luật cần

không gian rộng để diễn tả các hoạt cảnh, trò chơi, đóng vai thì nên lựa

chọn không gian rộng để các hoạt động có hiệu quả cao nhất.

- Bước năm, là xây dựng nội dung bài giảng và chuẩn bị tài liệu

tham khảo khi tư vấn, đây là bước quyết định chất lượng buổi giảng dạy

và tư vấn pháp luật, nội dung đúng với chủ đề và phù hợp với đối tượng

sẽ thu hút sự quan tâm của nhóm cộng đồng, ngoài ra các phương pháp

truyền tải tương tác được sử dụng hợp lý sẽ lôi kéo sự tham gia của đối

tượng vào bài giảng, giúp đối tượng hiểu và nắm bắt vấn đề một cách dễ

dàng hơn. Ngoài ra, trong các buổi giảng dạy lồng ghép tư vấn, các câu

hỏi của đối tượng có phạm vi rộng vì vậy cần thiết phải chuẩn bị các tài

liệu liên quan để có thể giải đáp các thắc mắc của cộng đồng một cách

đầy đủ nhất.

- Bước sáu, là duyệt bài giảng, bước này được coi là là quá trình

khởi động cho buổi giảng dạy và lồng ghép tư vấn pháp luật, thông qua

bước này, các cộng tác viên và giảng viên sẽ cùng nhau sửa chữa, bổ

sung những chi tiết sai, những phần còn thiếu sót nhằm hoàn thiện bài

giảng trước khi giảng dạy cho cộng đồng, ngoài ra nên lường trước các

câu hỏi của cộng đồng liên quan đến các vấn đề nhạy cảm, không đúng

chủ đề, nằm ngoài khả năng tư vấn của văn phòng.

- Bước bảy, là tổng kết và đánh giá. Bước này nhằm tổng kết và

đánh giá các mặt được và chưa được, cái cần phát huy và cái hạn chế

nhắm rút kinh nghiệm cho các đợt giảng dạy và tư vấn tiếp theo.

9

Hình 1. Một buổi giảng dạy về bạo lực học đường

tại trường THPT Nguyễn Huệ của sinh viên Đại học Luật

Nguồn: Văn phòng thực hành Luật – Trường Đại học Luật Huế

1.2.2. Mô hình trợ giúp pháp lý thông qua tư vấn miễn phí trực tiếp

hoặc gián tiếp tại văn phòng thực hành luật

Mô hình này đang rất phổ biến tại nhiều cơ sở đào tạo luật tại

Việt Nam, thông qua các văn phòng tư vấn được đặt trong và ngoài các

cơ sở đào tạo, tại các văn phòng này, các cộng tác viên sẽ luân phiên đổi

lịch trực để tiếp nhận các vấn đề pháp lý mà cộng đồng đang cần giải đáp

các thắc mắc, cho lời khuyên, đối tượng mà các văn phòng tư vấn hướng

tới đó là những người yếu thế trong xã hội, người bị khuyết tật, người

khó khăn về kinh tế, người không thể tiếp cận các dịch vụ pháp lý có thu

hoặc các chính sách của Nhà nước. Mô hình này mang yếu tố dịch vụ nên

rất cần các kỹ năng chăm sóc khách hàng, vì vậy thông qua mô hình

người học có thể rèn luyện các kỹ năng thực hành nghề nghiệp cho bản

thân như: kỹ năng phỏng vấn, kỹ năng phân tích tài liệu, lắng nghe,…

các bước của mô hình này được mô tả như sau:

a. Đối với tư vấn trực tiếp

- Bước một, là người học sẽ tiếp nhận vụ việc thông qua thu thập

thông tin, ghi chép thông tin, nếu có hồ sơ hay chứng cứ phục vụ quá

10

trình giải đáp thắc mắc thì có thể sao chép, lưu chụp hình ảnh, tài

liệu(nếu khách hàng cho phép) và cuối cùng là trao phiếu hẹn thời gian

giải đáp cho khách hàng.

- Bước hai, là người học cùng thảo luận với nhóm chuyên ngành dựa

trên các thông tin, hồ sơ và chứng cứ thu thập được của khách hàng, dưới sự

giám sát và cho lời khuyên của các cộng tác viên là giảng viên của văn

phòng, sau đó thống nhất phương án trả lời cho khách hàng theo lịch hẹn.

- Bước ba, là người học vận dụng các kỹ năng tư vấn để trực tiếp

đưa ra lời khuyên cho khách hàng theo đúng lịch hẹn sau khi thống nhất

với nhóm và có sự kiểm tra của cộng tác viên văn phòng.

- Bước bốn, là người học sẽ thường xuyên liên lạc với khách hàng

để kiểm tra và đánh giá hiệu quả của việc cho lời khuyên (đã giải quyết

được vấn đề nào của khách hàng? Còn vấn đề nào khách hàng vướng

mắc nữa không? Khách hàng có cần tư vấn thêm hay không?).

Hình 2. Tư vấn trực tiếp tại huyện A Lưới - Thừa Thiên Huế

Nguồn: CLE Huế

b. Đối với tư vấn gián tiếp

- Đối với tư vấn gián tiếp thì các bước tương tự như tư vấn trực

tiếp, chỉ khác là người học sẽ tiếp nhận thông tin vụ việc thông qua điện

thoại, e-mail, thư viết tay,… thường xuyên liên lạc với khách hàng để hỏi

11

thêm các thông tin bổ sung hồ sơ sau đó hẹn thời gian trả lời cho khách

hàng, các hình thức trả lời cho khách hàng có thể qua e-mail, thý viết tay,

điện thoại,… hoặc nếu cần thì có thể chủ động đến gặp khách hàng để trả

lời trực tiếp.

- Để thực hiện tốt hoạt động này người học phải vận dụng tốt các

kỹ năng lắng nghe, kỹ năng nói, kỹ năng ghi chép,… nhằm phục vụ quá

trình tiếp nhận và sàng lọc thông tin.

1.2.3. Mô hình tổ chức thực tập, thực tế, giảng dạy cho người học

Mô hình này tùy theo cách thức tổ chức của các cơ sở đào tạo luật

sẽ có các hình thức tổ chức thực hành luật khác nhau, nhưng nhìn chung

nó bao gồm các hình thức sau:

- Một là, tổ chức cho người học thực tập cuối khóa theo chương

trình đào tạo với chương trình bắt buộc, thời gian thực tập có thể kéo dài

từ 6 - 8 tuần, trong thời gian thực tập người học phải tham gia các công

việc mà đơn vị tiếp nhận thực tập phân công, các phiên hòa giải, phiên

xét xử… và ghi chép nội dung, cảm nhận, đánh giá cụ thể từng vụ việc

trong sổ thực hành nghề nghiệp, kết quả của đợt thực tập của người học

sẽ được đánh giá qua các tiêu chí trong sổ thực hành nghề nghiệp.

- Hai là, đối với người học đang là sinh viên năm nhất, năm hai,

năm ba thì đánh giá kết quả thực hành nghề nghiệp thông qua các vụ

việc mà người học tham gia trong các phiên tòa giả định, phiên tòa xét xử

lưu động tại các cơ sở đào tạo luật, các hoạt động thực hành nghề nghiệp

sẽ được ghi chép, đánh giá cụ thể trong các tiêu chí của sổ thực hành

nghề nghiệp như nội dung vụ việc, đánh giá vụ việc, cảm nhận…

- Ba là, tổ chức giảng dạy môn học thực hành nghề nghiệp cho

người học với chương trình bắt buộc, môn học này nhằm rèn luyện cho

người học các kỹ năng cần thiết để thực hành luật và được tính tín chỉ để

tích lũy trong khóa học. Ví dụ: kỹ năng lắng nghe chủ động, kỹ năng

phỏng vấn, kỹ năng soạn bài giảng cho cộng đồng…

12

Hình 3. Một buổi học thực hành nghề nghiệp tại

Trường Đại học Luật - Đại học Huế

Nguồn: Trung tâm Thực hành Luật và quan hệ doanh nghiệp –

Trường Đại học Luật

1.3. MỘT SỐ MÔ HÌNH THỰC HÀNH LUẬT TRÊN THẾ GIỚI

1.3.1. Mô hình thực hành luật của tổ chức Jussbuss tại Đại học

Oslo - Na Uy

Được thành lập từ năm 1971 tại Đại học Oslo - Na Uy, mô hình

thực hành luật của tổ chức Jussbuss hiện nay đang là mô hình hoạt động

có hiệu quả trên thế giới, với mục đích là đào tạo kỹ năng thực hành luật

cho sinh viên và hỗ trợ pháp lý cho cộng đồng, đặc biệt là các đối tượng

phạm nhân, công nhân, người nhập cư… Các hình thức hỗ trợ pháp lý

cho cộng đồng của tổ chức JussBuss là tư vấn trực tiếp hoặc gián tiếp cho

cộng đồng.

Đối với tư vấn trực tiếp, sinh viên sẽ trực tại văn phòng và thu nhận

vụ việc trực tiếp từ khách hàng, hoặc sinh viên sẽ đến trại giam, trại tị

nạn, khu lao động, nơi cư trú để trực tiếp gặp khách hàng, sau đó thu thập

thông tin, hồ sơ về vụ việc và trao phiếu hẹn cho khách hàng. Hồ sơ và

các thông tin thu nhận sẽ được các nhóm sinh viên chuyên ngành thảo

luận, phân tích, đưa ra kết luận dưới sự giám sát của ban quản lý học tập,

13

đối với các vụ việc phức tạp, cần sự hỗ trợ thì nhóm sinh viên có thể xin

lời khuyên trực tiếp từ hội đồng tư vấn.

Đối với tư vấn gián tiếp, sinh viên sẽ nhận vụ việc của khách hàng

thông qua điện thoại, e-mail, hộ thư lưu động,… và hẹn thời gian trả lời

cho khách hàng, các nhóm sinh viên sẽ thảo luận dưới sự giám sát của

ban quản lý học tập và xin lời khuyên của hội đồng tư vấn trước khi trả

lời cho khách hàng.

Sơ đồ 1. Logo và sơ đồ tổ chức của JussBuss

Nguồn: chia sẻ kinh nghiệm Jussbuss 2013

Với cơ cấu tổ chức chặt chẽ, thống nhất với khoảng 30 cán bộ quản

lý, được phân bổ thành các ban, hội đồng với các chức năng quản lý và

đào tạo cho các nhóm sinh viên thuộc 4 lĩnh vực: nhập cư, gia đình,

phạm nhân, lao động.

Hội đồng tư vấn bao gồm các giảng viên là giáo sư có trình độ cao,

có khả năng nghiên cứu chuyên sâu và kinh nghiệm giải quyết vụ việc

thực tế, hội đồng sẽ trực tiếp hướng dẫn và đưa ra lời khuyên cho các

nhóm sinh viên khi tư vấn cho cộng đồng.

14

Ban quản lý hành chính bao gồm các cán bộ đảm nhiệm công tác

hành chính như soạn thảo văn bản hợp tác với các tổ chức, cá nhân, thu

hút các nguồn lực, quản lý tài chính, thiết lập các mối quan hệ cộng

đồng, ra văn bản tiếp nhận hoặc kết thúc thời gian thực hành luật của

sinh viên.

Ban quản lý học tập có nhiệm vụ tổ chức đào tạo kỹ năng thực hành

luật cho sinh viên theo chương trình đào tạo và giám sát các công việc của

sinh viên trong quá trình thực hành luật, đánh giá và nhận xét sinh viên khi

kết thúc khóa học.

Giám đốc điều hành có nhiệm vụ triển khai các kế hoạch của tổ

chức, phân công nhiệm vụ cho các thành viên, đại diện cho tổ chức tham

gia ký kết hợp tác, điều động sinh viên tham gia thực tập, thực tế.

Sinh viên tham gia thực tổ chức Jussbuss được tuyển chọn từ các

sinh viên năm 2 trở lên, có thành tích học tập tốt, các sinh viên này khi

được tuyển chọn sẽ viết cam kết về thái độ làm việc và sẽ được lựa chọn

2 hình thức cộng tác: 12 tháng toàn thời gian hoặc 6 tháng bán thời gian,

khi hết thời gian cộng tác, những sinh viên này sẽ được thay thế bằng thế

hệ sinh viên khác và được cấp chứng chỉ thực hành luật.

1.3.2. Mô hình thực hành luật tại Đại học Chiang Mai - Thái Lan

Văn phòng thực hành luật tại khoa Luật - Đại học Chiang Mai là

một trong số những cơ sở thực hành luật được thành lập sớm nhất tại các

quốc gia Đông Nam Á, văn phòng được đặt dưới sự quản lý của khoa

Luật - Đại học Chiang Mai, mục đích của văn phòng hướng tới trong quá

trình hỗ trợ pháp lý là các đối tượng yếu thế, dễ bị tổn thương trong xã

hội như: bà mẹ đơn thân dưới 18 tuổi, trẻ em lang thang, người có HIV

phạm nhân… Các hoạt động chính của văn phòng thực hành luật khoa

Luật - Đại học Chiang Mai bao gồm hai mảng là giáo dục tuyên truyền

pháp luật và tư vấn pháp luật miễn phí.

Đối với hoạt động giáo dục tuyên truyền pháp luật, các đối tượng

chủ yếu mà văn phòng hướng tới là các đối tượng trẻ, dễ bị xâm hại đến

quyền và lợi ích, ngoài ra văn phòng còn thường xuyên trang bị kiến thức

pháp lý thông qua các buổi tuyên truyền cho các đối tượng là học sinh,

15

sinh viên. Tùy thuộc vào các lứa tuổi khác nhau, văn phòng sẽ lựa chọn

các nội dung phù hợp cho các đối tượng và được tuyên truyền định kỳ

một tháng một lần, ví dụ: Trẻ em dưới 13 tuổi sẽ tuyên truyền pháp luật

về an toàn giao thông, trẻ từ 13 - 18 tuổi sẽ tuyên truyền pháp luật về

ma túy.

Đối với hoạt động tư vấn, văn phòng thực hành luật tại khoa Luật -

Đại học Chiang Mai có hình thức chính là tư vấn tại chỗ, các hình thức tư

vấn này được các sinh viên từ năm thứ hai trở lên thực hiện dưới sự giám

sát của phụ trách văn phòng và các giám sát viên, quy trình cho một buổi

tư vấn tại chỗ tại khoa Luật đại học Chiang Mai bao gồm tiếp nhận vụ

việc - phân nhóm xử lý - xử lý - lưu trữ hồ sơ - trả vụ việc.

GIÁM ĐỐC

Cộng tác viên:

- Ban tư vấn (giảng viên).

- Giám sát viên.

Nhóm

Tuyên

truyền

Tư vấn

Sơ đồ 2. Sơ đồ tổ chức văn phòng thực hàng luật khoa Luật

- Đại học Chiang Mai

Nguồn: Chia sẻ mô hình tại Đại học Chiang Mai - Thái Lan 2011

1.3.3. Mô hình thực hành luật tại Liên Bang Nga

Được hình thành và phát triển từ năm 2002, hiện nay Liên Bang Nga

có khoảng trên 60 văn phòng thực hành luật, với các quốc gia khác văn

phòng thực hành luật chỉ được thành lập trên cơ sở các trường Đại học có

Khoa Luật, tại Liên Bang Nga các văn phòng thực hành luật được thành lập

16

từ những cơ sở khác nhau: cơ sở các trường Đại học, cơ sở các tổ chức phi

thương mại, cơ sở trực thuộc các cơ quan quyền lực nhà nước, cơ sở trực

thuộc đoàn luật sư, tổ chức tư vấn pháp lý, công ty luật. Tuy vậy, đa số các

văn phòng thực hành luật tại Liên Bang Nga được hình thành tại các cơ sở

đào tạo luật trong các trường Đại học, mục tiêu hướng tới của các văn phòng

này bao gồm mục tiêu đào tạo và mục điêu cộng đồng, trong đó mục đích

hướng tới của các văn phòng là đào tạo kỹ năng thực hành luật cho sinh

viên và tư vấn pháp lý miễn phí cho cộng đồng.

HIỆU TRƯỞNG

GIÁM ĐỐC

VĂN PHÒNG

HỘI ĐỒNG

TƯ VẤN

HỘI ĐỒNG

GIÁM SÁT

TRƯỞNG PHÒNG

THỰC HÀNH

Nhóm

chuyên

ngành

Nhóm

Chuyên

ngành

Nhóm

Chuyên

ngành

Nhóm

Chuyên

ngành

Sơ đồ 3. Sơ đồ tổ chức văn phòng thực hành luật tại

Đại học Pháp luật Hàn lâm, viện Hàn lâm Khoa học Nga

Nguồn: Kinh nghiệm hoạt động thực tiễn văn phòng thực hành luật tại

nước Nga hiện đại, NXB Hồng Đức, Hội luật gia Việt Nam.

Giám đốc văn phòng thực hành luật do hiệu trưởng bổ nhiệm và là

người lên kế hoạch cho các hoạt động của văn phòng, phân công nhiệm

vụ và giám sát công việc của hội đồng tư vấn, hội đồng giám sát và

trưởng phòng thực hành, quyết định việc tiếp nhận hay kết thúc khóa

17

thực hành của sinh viên văn phòng thực hành, là người được Hiệu trưởng

ủy quyền, đại diện cho văn phòng kí kết các hợp đồng đào tạo, hợp tác

với các cá nhân, tổ chức nhằm phục vụ cho các hoạt động thực hành luật.

Hội đồng tư vấn bao gồm các cộng tác viên là giảng viên, giáo sư,

luật sư,… được văn phòng ký hợp đồng làm việc nhằm hướng dẫn các

nhóm sinh viên thực hành luật, đào tạo kỹ năng thực hành luật và cho lời

khuyên trong các vụ việc sinh viên cần tư vấn, ngoài ra hội đồng tư vấn

còn có nhiệm vụ soạn thảo các tài liệu, giáo trình phục vụ cho hoạt động

đào tạo kỹ năng thực hành luật cho sinh viên.

Hội đồng giám sát do giám đốc văn phòng bổ nhiệm thực hiện chức

năng giám sát đối với các hoạt động thực hành luật của các nhóm sinh

viên, kiểm tra đáp án trong các vụ việc tư vấn, ghi chép và đánh giá kết

quả các hoạt động thực hành luật của sinh viên, hội đồng giám sát bao

gồm giảng viên hoặc sinh viên có nhiều kinh nghiệm đảm nhiệm.

Trưởng phòng thực hành do giám đốc văn phòng thực hành luật bổ

nhiệm, là giảng viên có nhiều kinh nghiệm trong thực hành luật, có

nhiệm vụ đào tạo kỹ năng thực hành luật cho sinh viên, hướng dẫn cho

các nhóm sinh viên đi thực tập, thực tế hàng năm, xác định nhiệm vụ

thực hành cho sinh viên và hỗ trợ sinh viên trong thực hiện nhiệm vụ,

kiểm tra các tài liệu báo cáo của sinh viên, đánh giá kết quả hoạt động

thực hành luật của sinh viên.

Sinh viên văn phòng thực hành luật tại Liên bang Nga được tuyển

chọn từ những sinh viên năm thứ hai trở lên và phải trải qua một kỳ thi

sát hạch với các hình thức thi trắc nghiệm, bài tập tình huống. Những

sinh viên có số điểm đạt yêu cầu sẽ được phân thành các nhóm chuyên

ngành, trực tiếp thu nhận vụ việc, họp nhóm và xử lý vụ việc dưới sự

giám sát của các giám sát viên và trưởng phòng thực hành, các sinh viên

có nhiều kinh nghiệm sẽ được phân công kèm cặp và hỗ trợ các sinh viên

mới, ngoài ra các sinh viên văn phòng sẽ thường xuyên được đào tạo kỹ

năng thực hành luật thông qua các buổi học về kỹ năng, các buổi hội

thảo, tập huấn của văn phòng tổ chức.

18

1.4. VAI TRÒ, NHIỆM VỤ CỦA CÁC THÀNH VIÊN VĂN PHÒNG

THỰC HÀNH LUẬT TRONG CÁC CƠ SỞ ÐÀO TẠO LUẬT TẠI

VIỆT NAM

1.4.1. Lãnh đạo văn phòng thực hành luật

Tùy thuộc vào cơ cấu tổ chức của mỗi đơn vị mà lãnh đạo văn

phòng thực luật có thể có các tên gọi khác nhau như Giám đốc, Tổ

trưởng, Trưởng văn phòng,... đây là cơ quan đầu não của văn phòng thực

hành luật, chịu trách nhiệm tổ chức và quản lý văn phòng, xây dựng kế

hoạch hoạt động hàng năm cho giảng viên và sinh viên, chịu trách nhiệm

trực tiếp với lãnh đạo đơn vị về các hoạt động của văn phòng. Trong văn

phòng thực hành luật tại các trường Đại học hiện nay, lãnh đạo văn

phòng được tuyển chọn từ những giảng viên có uy tín, có nhiều kinh

nghiệm trong quản lý và tổ chức thực hành luật cho sinh viên, ngoài ra

lãnh đạo văn phòng thực hành luật còn là người có các kỹ năng quản lý

để điều hành văn phòng thực hành luật như: kỹ năng quản lý xung đột, kỹ

năng quản lý nhóm, kỹ năng xây dựng kế hoạch, thiết lập quan hệ cộng

đồng… Bên cạnh đó, với kiến thức và năng lực giải quyết các vụ việc

thực tế, lãnh đạo văn phòng khi cần còn có thể đảm nhiệm nhiệm vụ

giám sát viên đối với sinh viên và giảng viên trong các hoạt động thực

hành luật, trực tiếp cho lời khuyên đối với các vụ việc hoặc xét duyệt các

kết quả trả lời tư vấn cho cộng đồng.

Tại các cơ sở thực hành luật tại Việt Nam, lãnh đạo văn phòng thực

hành luật có các vai trò, nhiệm vụ cụ thể sau:

- Một là, xây dựng kế hoạch và tổ chức thực hiện các kế hoạch hoạt

động của văn phòng thực hành luật, ban hành, sửa đổi quy chế, nội quy

của văn phòng, triệu tập cuộc họp của giảng viên và sinh viên văn phòng.

- Hai là, tổ chức tuyển chọn và ra quyết định về việc tiếp nhận sinh

viên, phân công công việc và giám sát các công việc của giám sát viên,

cộng tác viên của văn phòng.

- Ba là, lên kế hoạch phát triển chiến lược cho văn phòng, phê

duyệt các chương trình thực hành luật, đảm bảo kế hoạch, tổ chức và

thống kê kết quả thực hành hàng năm, ghi nhận các thông tin phản hồi

của cựu sinh viên.

19

- Bốn là, trực tiếp giảng dạy, huấn luyện kỹ năng cho sinh viên, phê

duyệt bài giảng cộng đồng cho sinh viên, giám sát, xét duyệt hoạt động

tư vấn cho cộng đồng.

- Năm là, đại diện cho văn phòng thực hành luật thiết lập quan hệ

cộng đồng, hợp tác với các cá nhân, tổ chức nhằm thực hiện các kế

hoạch, thu hút nguồn lực và quản lý tài chính văn phòng, xây dựng các

báo cáo hàng năm gửi đối tác và lãnh đạo đơn vị.

1.4.2. Giám sát viên văn phòng thực hành luật

Tại các cơ sở thực hành luật, để các kế hoạch được thực hiện đúng

hướng, đúng mục tiêu thì cần có đội ngũ giám sát viên với các kỹ năng

giám sát đặc trưng, giám sát viên được bổ nhiệm từ các cộng tác viên của

văn phòng thực hành luật, có thể là giảng viên hoặc sinh viên có nhiều

kinh nghiệm.

Hoạt động giám sát là một trong những hoạt động xuyên suốt của

văn phòng thực hành luật, nó được thực hiện ở nhiều cấp khác nhau trong

nhiều khâu khác nhau của hoạt động thực hành luật. Ví dụ: Lãnh đạo văn

phòng cũng có thể giám sát các hoạt động của giám sát viên, giám sát

viên có thể giám sát các công việc của sinh viên… Thực tế cho thấy, khi

thực hiện các hoạt động thực hành luật, mỗi nhóm, mỗi thành viên đều

được phân công các nhiệm vụ khác nhau, các khâu này khi lắp ghép lại

phải đảm bảo trở thành một chương trình hoàn chỉnh, vì vậy việc giám

sát các công việc tại các khâu là vô cùng quan trọng nhằm đảm bảo bám

sát các mục tiêu mà kế hoạch theo đuổi, hạn chế các sai sót, rủi do có thể

gặp phải. Các công việc mà một giám sát viên phải thực hiện bao gồm:

- Một là, giám sát tình hình thực hiện chương trình đào tạo thực

hành pháp luật văn phòng thực hành luật, kiểm tra sự tham gia của sinh

viên trong các giờ học lý thuyết và thực hành tại văn phòng, hướng dẫn

sinh viên tham gia thực tập, thực tế, kiểm tra tài liệu báo cáo của sinh

viên, nhận xét kết quả thực tập, thực tế của sinh viên.

- Hai là, phân chia các vụ việc của cộng đồng cho các nhóm sinh

viên, thực hiện giám sát công việc của sinh viên trong quá trình tư vấn,

kiểm tra kết quả trả lời cho cộng đồng, tổ chức lấy phản hồi của khách

20