Chuyên đề Lý luận chung về nhà nước và hành chính nhà nước

BÁO CÁO

SINH HOẠT CHUYÊN ĐỀ

THƯ VIỆN

CHUYÊN ĐỀ

LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC

VÀ

HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

TP. HỒ CHÍ MINH - Tháng 12/2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

********

BÁO CÁO

SINH HOẠT CHUYÊN ĐỀ

THƯ VIỆN

CHUYÊN ĐỀ

LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC

VÀ

HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – Tháng 12/2018

LỜI NÓI ĐẦU

Trường Ðại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh có quá

trình hình thành và phát triển lâu dài, trong 57 năm qua (05/10/1962 -

05/10/2018). Trường Ðại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh

là cơ sở đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên dạy nghề, giáo viên dạy

kỹ thuật; Trường còn là nơi đào tạo kỹ sư công nghệ cung cấp nguồn

nhân lực trực tiếp cho khu vực phía Nam.

Nhu cầu về số lượng và chất lượng đội ngũ giáo viên dạy nghề

đang là một nhu cầu hết sức bức thiết. Cùng với những cải cách trong

công tác quản lý nhà nước về dạy nghề, việc củng cố các trường đào tạo

giáo viên kỹ thuật và dạy nghề đang là mối quan tâm lớn của Ðảng và

Nhà nước hiện nay.

Ðể làm tốt những chức năng nhiệm vụ được giao; cán bộ, viên

chức và sinh viên của Trường Ðại học Sư phạm Kỹ thuật Tp. Hồ Chí

Minh đang đem hết khả năng và nhiệt tình của mình để giữ vững vị trí

đầu ngành trong hệ thống sư phạm kỹ thuật và phấn đấu trở thành trường

đại học trọng điểm trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam, ngang tầm

với các trường đại học uy tín trong khu vực Đông Nam Á.

Thực hiện mục tiêu chất lượng và kế hoạch thực hiện mục tiêu chất

lượng năm học 2018 - 2019 cùng với chủ đề năm học: “Sáng tạo thông

qua học theo dự án - Innovation through Project – Based Learning”

Nhằm nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộ thư viện bằng

việc triển khai tổ chức sinh chuyên đề trở thành hoạt động thường xuyên

nhằm chia sẻ, học tập, giúp đỡ nhau giữa cán bộ thư viện để phát huy khả

năng sáng tạo, đóng góp sáng kiến kinh nghiệm nâng cao chất lượng

phục vụ, đáp ứng yêu cầu đổi mới toàn diện giáo dục đại học của nhà

trường.

Thư viện ĐH SPKT TP.HCM

028.38969920

[email protected]

thuvien.hcmute.edu.vn

facebook.com/hcmute.lib

3

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU..........................................................................................3

Phần I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ HÀNH CHÍNH

NHÀ NƯỚC .............................................................................................6

I. NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM .....6

1. Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam..................................6

1.1. Khái quát chung về Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa Việt

Nam............................................................................................................6

1.2. Bản chất của Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam .........7

1.3. Nhà nước trong hệ thống chính trị nước Cộng hòa Xã hội chủ

nghĩa Việt Nam........................................................................................10

2. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Nhà nước Cộng hòa xã

hội chủ nghĩa Việt Nam...........................................................................11

2.1. Nguyên tắc Đảng lãnh đạo................................................................11

2.2. Nguyên tẳc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân................11

2.3. Nguyên tắc tập trung dân chủ ...........................................................13

2.4. Nguyên tắc huy động quần chúng nhân dân tham gia quản lý nhà

nước .........................................................................................................14

2.5. Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa .............................................15

2.6. Nguyên tắc công khai, minh bạch.....................................................15

3. Bộ máy Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam ..................16

3.1. Khái niệm bộ máy nhà nước.............................................................16

3.2. Các cơ quan trong bộ máy nhà nước ................................................16

3.3. Các cơ quan hành chính nhà nước....................................................17

3.3.1. Cơ quan hành chính nhà nước ở Trung ương................................17

3.3.2. Cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương.................................18

3.3.3. Các đơn vị cơ sở trực thuộc cơ quan hành chính nhà nước...........18

II. NHÀ NƯỚC TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ .........................19

1. Tổng quan về hệ thống chính trị..........................................................19

1.1. Quyền lực và quyền lực chính trị......................................................19

1.1.1. Khái niệm quyền lực......................................................................19

1.1.2. Khái niệm quyền lực chính trị .......................................................20

1.2. Hệ thống chính trị và các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị .........21

4

1.2.1. Khái niệm hệ thống chính trị .........................................................21

1.2.2. Các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị ........................................22

1.3. Hệ thống chính trị nước CHXHCN Việt Nam..................................22

1.3.1. Bản chất, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của hệ thống chính

trị nước CHXHCN Việt Nam ..................................................................22

1.3.2. Vai trò của các tổ chức trong hệ thống chính trị nước CHXHCN

Việt Nam..................................................................................................23

III. NHÀ NƯỚC – TRUNG TÂM HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ...........26

1. Sự ra đời và bản chất của nhà nước.....................................................26

1.1. Sự ra đời của nhà nước .....................................................................26

1.2. Bản chất của nhà nước......................................................................26

2. Vai trò của Nhà nước trong hệ thống chính trị....................................26

2.1. Các đảng chính trị.............................................................................28

2.2. Nhà nước...........................................................................................28

2.3. Các tổ chức quần chúng....................................................................28

IV. XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN VIỆT NAM

TRONG KHUÔN KHỔ ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG

CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ NƯỚC TA........................................29

1. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ..............................................29

1.1. Khái niệm Nhà nước pháp quyền XHCN.........................................29

1.2. Những đặc điểm cơ bản của Nhà nước pháp quyền XHCN.............30

2. Sự cần thiết phải xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta

hiện nay....................................................................................................30

3. Những định hướng cơ bản trong xây dựng Nhà nước pháp quyền ở

nước ta hiện nay.......................................................................................32

Phần II: GIỚI THIỆU CÁC DỊCH VỤ THƯ VIỆN HCMUTE.......34

Phần III: XÂY DỰNG THƯ VIỆN SÁCH ĐIỆN TỬ LIÊN KẾT

PHÁT HÀNH ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CÁCH MẠNG CÔNG

NGHIỆP 4.0............................................................................................37

Phần IV: SỬ DỤNG VÀ KHAI THÁC HIỆU QUẢ CÁC CƠ SỞ

DỮ LIỆU TRỰC TUYẾN TRONG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC 4.0 .......42

TÀI LIỆU THAM KHẢO.....................................................................52

5

Phần I

LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC

VÀ HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

I. NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

1.

Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam

1.1. Khái quát chung về Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa

Việt Nam

Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước với sự

phân công và phối hợp khoa học, hợp lý giữa các quyền lập pháp, hành

pháp và tư pháp, đồng thời có cơ chế kiểm soát quyền lực. Nhà nước

được tổ chức và hoạt động trên cơ sở pháp luật, quản lý xã hội bằng pháp

luật có tính nhân đạo, công bằng, vì lợi ích chính đáng của con người.

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) là nhà nước pháp quyền

của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; đảm bảo quyền lực thuộc về

nhân dân, bảo đảm dân chủ XHCN.

Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam có một số đặc điểm cơ bản

sau đây:

- Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước của dân, do

dân và vì dân: Nhà nước pháp quyền về bản chất là một nhà nước đề cao

pháp luật trong khi phải thừa nhận và bảo đảm quyền làm chủ của nhân

dân.

- Nhà nước pháp quyền XHCN được tổ chức và hoạt động trên cơ

sở Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ Hiến pháp và pháp luật: Hiến pháp và

pháp luật Việt Nam phản ánh đường lối, chủ trương của Đảng, thể hiện ý

chí và nguyện vọng của nhân dân, vì vậy, đó là thước đo giá trị phổ biến

trong xã hội và cần phải trở thành công cụ để quản lý của nhà nước.

6

- Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam phản ánh được tính chất

dân chủ trong mối quan hệ giữa nhà nước với công dân và xã hội, bảo vệ

quyền con người: Một nhà nước chỉ được coi là nhà nước pháp quyền khi

nó đảm bảo được những quyền tự nhiên của con người, khi là một nhà

nước dân chủ. Nhà nước pháp quyền XHCN chỉ xây dựng thành công khi

phát huy được dân chủ XHCN với tư cách là một nền dân chủ cho đại đa

số nhân dân lao động và trấn áp bọn bóc lột.

- Trong nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, quyền lực nhà

nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ

quan nhà nước trong việc thực thi ba quyền lập pháp, hành pháp và tư

pháp: Sự thống nhất quyền lực thể hiện trước hết ở sự thống nhất về mục

đích của quyền lực, toàn bộ quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, nghĩa

là các cơ quan nhà nước dù làm nhiệm vụ lập pháp, hành pháp hay tư

pháp đều là cơ quan thống nhất của nhân dân, để phục vụ và bảo vệ cho

lợi ích của nhân dân.

- Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đặt dưới sự lãnh đạo của

Đảng Cộng sản Việt Nam: Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối

với cách mạng Việt Nam nói chung và việc xây dựng và hoạt động của

Nhà nước nói riêng là một tất yếu khách quan. Điều đó được khẳng định

qua vai trò lãnh đạo không thể thiếu của Đảng Cộng sản trong việc tuyên

truyền, chỉ đạo, tổ chức và dẫn dắt dân tộc trong quá trình đấu tranh

giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước và đi lên xây dựng chủ nghĩa

xã hội.

1.2. Bản chấtcủaNhànướcCộnghòaXãhội chủnghĩaViệtNam

Điều 2 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Nhà nước Cộng hòa xã

hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của

Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa

Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về

7

Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp

nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự

phân công phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc

thực hiện các quyền lập pháp, hành phảp tư pháp".

Bản chất nhà nước của dân, do dân và vì dân được thể hiện bằng

những đặc trưng sau:

- Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước.

Nhân dân với tính cách là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước

thực hiện quyền lực nhà nước với nhiều hình thức khác nhau. Hình thức

cơ bản nhất là Nhân dân thông qua bầu cử lập ra các cơ quan đại diện

quyền lực của mình. Điều 6 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Nhân dân

thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại

diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông qua các cơ quan

khác của Nhà nước”.

- Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của

tất cả các dân tộc trên lãnh thổ Việt Nam là bỉểu hiện tập trung của khối

đại đoàn kết toàn dân tộc.

- Tính dân tộc của Nhà nước Việt Nam là vấn đề có truyền thống

lâu dài, là nguồn gốc sức mạnh của nhà nước. Ngày nay, tính dân tộc ấy

lại được tăng cường và nâng cao nhờ khả năng kết hợp giữa tính giai cấp,

tính nhân dân, tính dân tộc và tính thời đại. Điều 5 Hiến pháp năm 2013

khẳng định: “Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là quốc gia

thống nhất của các dân tộc cùng sinh sống trên đất nước Việt Nam. Các

dân tộc bình đẳng, đoàn kết; tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển;

nghiêm cấm mọi hành vi kỳ thị, chia rẽ dân tộc. Ngôn ngữ quốc gia là

tiếng Việt. Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, giữ gìn bản sắc

dân tộc, phát huy phong tục tập quán, truyền thống và văn hóa tốt đẹp

của mình Nhà nước thực hiện chính sách phát triển toàn diện và tạo điều

8

kiện để các dân tộc thiểu số phát huy nội lực, cùng phát triển với đất

nước”.

- Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đuợc tổ chức và

hoạt động trên cơ sở nguyên tắc bình đẳng trong mối quan hệ giữa nhà

nước và công dân.

Trước đây, trong các kiểu nhà nước cũ, quan hệ giữa nhà nước và

công dân là mối quan hệ lệ thuộc, người dân bị lệ thuộc vào nhà nước,

các quyền tự do dân chủ bị hạn chế.

Ngày nay, khi quyền lực thuộc về nhân dân thì quan hệ giữa nhà

nước và công dân đã thay đổi, công dân có quyền tự do dân chủ trên tất

cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, đồng thời làm tròn nghĩa vụ trước

nhà nước. Pháp luật bảo đảm thực hiện trách nhiệm hai chiều giữa nhà

nước và công dân; quyền của công dân là nghĩa vụ, trách nhiệm của nhà

nước, nghĩa vụ của công dân là quyền của nhà nước.

- Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước dân

chủ và pháp quyền.

Dân chủ hóa đời sống nhà nước và xã hội không chỉ là nhu cầu bức

thiết của thời đại mà còn là một đòi hỏi có tính nguyên tắc, nảy sinh từ

bản chất dân chủ của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Dân chủ bao giờ cũng gắn với pháp luật. Đó là bản chất của nhà

nước pháp quyền. Vì vậy, toàn bộ cơ quan nhà nước từ cơ quan lập pháp,

hành pháp, tư pháp đều phải được tổ chức và hoạt động theo pháp luật,

bằng pháp luật.

Nhà nước ta mang bản chất giai cấp công nhân, quán triệt tư tưởng,

quan điểm của giai cấp công nhân từ pháp luật, cơ chế, chính sách đến tổ

chức hoạt động của mình. Đồng thời, Nhà nước ta cũng mang tính dân

tộc, tính nhân dân sâu sắc. Đó là nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân và

vì Nhân dân.

9

1.3. Nhà nước trong hệ thống chính trị nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa

ViệtNam

Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là trụ cột của hệ

thống chính trị ở nước ta, là công cụ tổ chức thực hiện ý chí và quyền lực

của nhân dân, thay mặt nhân dân, chịu trách nhiệm trước nhân dân để

quản lý toàn bộ hoạt động của đời sống xã hội. Nhà nước là phương tiện

quan trọng nhất của nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình. Nhà

nước trong hệ thống chính trị có chức năng thể chế hóa đường lối, quan

điểm của Đảng thành các quy định pháp luật trong Hiến pháp và các quy

định pháp luật khác và thực hiện quyền quản lý đất nước.

Quyền lực nhà nước ở nước ta thuộc về nhân dân, được tổ chức và

thực hiện theo nguyên tắc: quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân

công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực

hiện ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Tổ chức và hoạt động của

bộ máy nhà nước ta thể hiện rõ ràng nguyên tắc này:

- Quốc hội là cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, cơ quan

quyền lực Nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt

Nam. Quốc hội do nhân dân trực tiếp bầu ra, là cơ quan duy nhất có

quyền lập hiến và lập pháp. Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao

đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước và quyết định những chính sách

cơ bản về đối nội, đối ngoại, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, những

nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về

quan hệ xã hội và hoạt động của công dân.

- Thực hiện quyền hành pháp là bộ máy hành chính nhà nước từ

trung ương tới địa phương, đứng đầu là Chính phủ. Chính phủ là cơ quan

chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính cao nhất của nước

CHXHCN Việt Nam.

10

- Cơ quan tư pháp bao gồm Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân

dân các cấp. Đây là những cơ quan được lập ra trong hệ thống cơ quan

quản lý nhà nước để bảo vệ pháp luật, đảm bảo việc thực thi pháp luật

một cách nghiêm minh, chính xác.

2.

Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Nhà nước Cộng hòa xã hội

chủ nghĩa Việt Nam

2.1. Nguyên tắc Đảng lãnh đạo

Trong hệ thống chính trị, các đảng chính trị giữ một vai trò quan

trọng. Đảng chính trị là sản phẩm tất yếu của cuộc đấu tranh giai cấp

trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại. Sự ra đời và phát triển

của các đảng chính trị hiện đại như chúng ta thấy ngày nay là sản phẩm

của một xã hội khi đã đạt tới một mức độ dân chủ nhất định.

Đảng chính trị là bộ phận tiên phong, đầu não của giai cấp, nơi tập

trung trí tuệ của giai cấp, tổ chức giai cấp trong cuộc đấu tranh giành

quyền lực nhà nước vào tay mình để bảo vệ lợi ích giai cấp.

Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đặt dưới sự lãnh đạo của

Đảng cộng sản Việt Nam. Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam với

phong trào cách mạng Việt Nam nói chung và việc xây dựng và hoạt

động của Nhà nước nói riêng là một tất yếu khách quan. Điều đó được

khẳng định qua vai trò lãnh đạo không thể thiếu của Đảng Cộng sản

trong việc tuyên truyền, chỉ đạo, tổ chức và dẫn dắt dân tộc trong quá

trình đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước và đi lên xây

dựng chủ nghĩa xã hội.

2.2. Nguyên tẳc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân

“Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân” đã được trang

trọng ghi nhận tại Điều 2 Hiến pháp sửa đổi được Quốc hội khóa XIII Kỳ

họp thứ sáu thông qua. Đây là sự tiếp tục quan điểm nhất quán của Đảng

11

và Nhà nước ta về việc đề cao chủ quyền nhân dân, khẳng định ở “Nước

cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ” (Điều 2)

Nhân dân tổ chức nên Bộ máy nhà nước trước hết thông qua chế độ

bầu cử phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín để lựa chọn những

người có đủ đức, tài vào các cơ quan quyền lực nhà nước. Sau đó các cơ

quan quyền lực nhà nước bầu, thành lập các cơ quan chấp hành của mình

và những người lãnh đạo các cơ quan đó. Cử tri có quyền kiểm tra, giám

sát hoạt động của đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân

(HĐND) và có thể bãi miễn các đại biểu đó khi họ không còn xứng đáng

với cử tri nữa.

Nhân dân trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia quản lý nhà nước.

+ Dưới hình thức trực tiếp, nhân dân bỏ phiếu thành lập các cơ

quan quyền lực nhà nước;

+ Thảo luận các chính sách, pháp luật của nhà nước và những vấn

đề chung nhất của cả nước và địa phương;

+ Bỏ phiếu quyết định những vấn đề trọng đại của quốc gia (biểu

quyết toàn dân - trưng cầu dân ý);

+ Kiến nghị với cơ quan nhà nước;

+ Làm việc trong các cơ quan nhà nước;

+ Kiểm tra, giám sát sự hoạt động của các cơ quan nhà nước;

+ Quản lý một số công việc mà chính quyền giao cho,...

Ngoài ra nhân dân còn tham gia quản lý nhà nước thông qua những

tổ chức mà mình là thành viên (các tổ chức chính trị - xã hội, các hội

quần chúng).

Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp

giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành

pháp, tư pháp.

12

2.3. Nguyên tắc tập trung dân chủ

Nguyên tắc này được thể hiện trong tổ chức và hoạt động của bộ

máy nhà nước ở một số khía cạnh cơ bản như sau:

- Thứ nhất, tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước do nhân dân

xây dựng nên. Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan nhà nước

đều được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc này. Nhân dân bầu ra đại

diện cho mình trong cơ quan quyền lực nhà nước là Quốc hội và Hội

đồng nhân dân các cấp. Cơ quan quyền lực nhà nước lại bầu ra các thành

viên của Chính phủ, ủy ban nhân dân các cấp là những cơ quan hành

chính nhà nước, xây dựng pháp luật về tổ chức và hoạt động của bộ máy

nhà nước trên nguyên tắc tập trung - dân chủ. Như vậy, nguyên tắc này

được tuân thủ trong toàn bộ máy nhà nước.

- Thứ hai, quyết định của cấp trên, của Trung ương buộc cấp dưới,

địa phương phải thực hiện. Đây là biểu hiện của sự tập trung quyền lực

vào cơ quan cấp trung ương, đồng thời dân chủ trong việc huy động sự

chủ động, sáng tạo trong thực hiện quyết định của các cấp địa phương.

- Thứ ba, những vấn đề quan trọng của cơ quan nhà nước phải được

đưa ra thảo luận tập thể và quyết định theo đa số. Đây là biểu hiện của sự

tập trung trong việc thống nhất ý kiến, dân chủ trong việc đóng góp ý

kiến và quyết định cuối cùng.

- Thứ tư, mọi vấn đề quan trọng của đất nước phải được Quốc hội

thông qua, trước khi Quốc hội thảo luận và thông qua phải được đưa ra

trưng cầu ý kiến của nhân dân. Biểu hiện của tập trung thông qua quyết

định tối cao của Quốc hội, đồng thời dân chủ thể hiện trong việc lấy ý

kiến của nhân dân.

13

2.4. Nguyên tắc huy động quần chúng nhân dân tham gia quản lý

nhà nước

Điều 3 Hiến pháp nước Cộng Hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm

2013 khắng định: “Nhà nước bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của

Nhân dân; công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm qựyền con người,

quyền công dân... Việc tham gia vào hoạt động quản lý nhà nước, trong

đó có việc quản lý hành chính nhà nước của nhân dân lao động được quy

định một cách khái quát tại Điều 28 như sau:

“1. Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham

gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở,

địa phương và cả nước.

2. Nhà nước tạo điều kiện để công dân tham gia quản lý nhà nước

và xã hội; công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến,

kiến nghị của công dân”.

Bên cạnh đó, nguyên tắc trên còn được thể hiện trong các quy định

khác của Hiến pháp như: Điều 2, Điều 6.

Trong quản lý hành chính nhà nước, việc nhân dân lao động tham

gia được biểu hiện dưới các hình thức sau đây:

Nhân dân lao động tham gia vào hoạt động của các cơ quan nhà

nước

Nhân dân lao động tham gia vào hoạt động của các tổ chức xã hội.

Nhân dân lao động tham gia hoạt động tự quản ở cơ sở.

Nhân dân lao động trực tiếp thực hiện quyền và nghĩa vụ của công

dân trong quản lý hành chính nhà nước: Khoản 1 Điều 28 Hiến pháp

2013 tiếp tục khẳng định: “Công dân có quyền tham gia quản lý nhà

nước và xã hội tham gia thảo ỉuận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về

các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước”. Đây là một quyền cơ bản

của công dân và để thực hiện quyền cơ bản này, pháp luật đã quy định

14

các quyền và nghĩa vụ cụ thể của công dân trong các lĩnh vực khác nhau

của quản lí hành chính nhà nước.

2.5. Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa

Pháp chế xã hội chủ nghĩa có quan hệ chặt chẽ với dân chủ, như là

một bộ phận hợp thành của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Nền dân chủ

xã hội chủ nghĩa sẽ không có ý nghĩa, nếu như nó mất đi tính kỷ luật và ý

thức pháp luật của các tổ chức, cá nhân. Dân chủ và pháp chế không tồn

tại một cách biệt lập. Quyền tự do, dân chủ của con người được ghi trong

Hiến pháp và trong các đạo luật thể hiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa,

đồng thời thông qua việc bảo đảm pháp chế mà các quyền tự do, dân chủ

của công dân được thực hiện. Do đó, để đảm bảo tính nguyên tắc pháp

chế xã hội chủ nghĩa cần phải đảm bảo các yêu cầu của pháp chế xã hội

chủ nghĩa, bao gồm:

- Bảo đảm tính thống nhất của việc xây dựng, ban hành và thực

hiện pháp luật

- Bảo đảm quyền con ngưòi và lợi ích hợp pháp của công dân.

- Ngăn chặn kịp thời và xử lý nghiêm minh mọi hành vi vi phạm

pháp luật.

2.6. Nguyên tắc công khai, minh bạch

Công khai, minh bạch trong quản lý hành chính nhà nước là việc

làm cho mọi người dân có thể biết và hiểu cơ quan hành chính nhà nước

có chức năng, nhiệm vụ gì, hoạt động như thế nào trong khuôn khổ phù

họp với thực tiễn và các quy định của pháp luật.

Công khai là việc cơ quan, tổ chức, đơn vị thông tin chính sách về

văn bản, họạt động hoặc nội dung nhất định. Tất cả những thông tin hành

chính nhà nước phải được công khai cho người dân trừ trường hợp có

quy định cụ thể với lý do hợp lý và trên cơ sở những tiêu chí rõ ràng.

15

Minh bạch trong hành chính là những thông tin phù hợp được cung

cấp kịp thời cho nhân dân dưới hình thức dễ sử dụng, và đồng thời các

quyết định và các quy định của hành chính nhà nước phải rõ ràng và

được phổ biến đầy đủ. Tính minh bạch là điều kiện tiên quyết để hành

chính nhà nước thực sự có trách nhiệm trước nhân dân và giúp nâng cao

khả năng dự báo của người dân. Nếu không minh bạch sẽ dẫn đến sự tùy

tiện hoặc sai lầm trong việc thực thi quyền hạn, có những giao dịch

không trung thực, những dự án đầu tư sai lầm, dẫn đến quan liêu tham

nhũng. Sự minh bạch sẽ giúp xây dụng một nền hành chính cởi mở, có

trách nhiệm, ngăn chặn được tham nhũng trong hành chính nhà nước.

Nguyên tắc này đòi hỏi, các cơ quan nhà nước, các tổ chức và các

đơn vị khi xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật

phải được tiến hành công khai, minh bạch, đảm bảo công bằng dân chủ

theo quy định của pháp luật.

3.

Bộ máy Nhà nước cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam

3.1. Khái niệm bộ máy nhà nước

Bộ máy nhà nước thực chất là một tổ chức để triển khai thực thi

pháp luật của nhà nước và do đó tùy thưộc các tư duy về quản lý nhà

nước mà có thể có những dạng tổ chức khác nhau. Để thực thi quyền lực

nhà nước, bộ máy nhà nước sẽ được tổ chức theo các cách tổ chức khác

nhau, tùy thuộc vào thể chế chính trị, hình thức chính thể.

3.2. Các cơ quan trong bộ máy nhà nước

Cơ quan trong bộ máy nhà nước của nước Cộng hòa Xã hội chủ

nghĩa Việt Nam được thành lập theo vai trò, vị trí, chức năng tương ứng

của các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp của bộ máy nhà nước. Bao

gồm: Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án nhân dân, Viện kiểm

sát nhân dân, chính quyền địa phương và các thiết chế Hiến định (Hội

đồng bầu cử quốc gia, Kiểm toán Nhà nước).

16

3.3. Các cơ quan hành chính nhà nước

3.3.1.Cơ quan hành chính nhà nước ở Trung ương

- Chính phủ: Là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước

CHXHCN Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành

của Quốc hội. Chính phủ và các thành viên của Chính phủ chịu sự giám

sát của Quốc hội, chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác

trước Quốc hội, Ủy ban thưòng vụ Quốc hội Chủ tịch nước. Chính phủ

phải trả lời chất vấn của đại biểu Quốc hội khi Quốc hội hoặc đại biểu

Quốc hội có yêu cầu.

- Bộ, các cơ quan ngang Bộ, các cơ quan thuộc Chính phủ

+ Bộ, cơ quan ngang Bộ (gọi tắt ỉà cơ quan cấp Bộ) là cơ quan

quản lý nhà nước có thẩm quyền chuyên môn ở trung ương; là cơ quan

chuyên môn được tổ chức theo chế độ thủ trưởng một người, đứng đầu là

các Bộ trưởng hay Chủ nhiệm Ủy ban. Các cơ quan cấp Bộ thực hiện

chức năng quản lý nhà nước về một hoặc một số ngành, lĩnh vực và dịch

vụ công thuộc ngành, lĩnh vực trong phạm vi toàn quốc (Điều 39 Luật tổ

chức Chính phủ).

+ Bộ quản lý ngành là cơ quan Nhà nước Trung ương của Chính

phủ, có trách nhiệm quản lý những ngành kinh tế - kỹ thuật, văn hóa, xã

hội, ví dụ như: nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải, xây dựng,

thương mại, văn hóa thông tin, giáo dục, y tế. Bộ quản lý ngành có thể

tập hợp với nhau thành một hoặc một nhóm liên quan rộng, có trách

nhiệm chỉ đạo toàn diện các cơ quan, đơn vị hành chính sự nghiệp, kinh

doanh do mình quản lý về mặt nhà nước.

Bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ là thủ trưởng cao nhất

của Bộ hay cơ quan ngang Bộ.

+ Các cơ quan thuộc Chính phủ là những cơ quan do Chính phủ

thành lập, có chức năng phục vụ nhiệm vụ quản lý nhà nước của Chính

17

phủ; thực hiện một số dịch vụ công có đặc điểm, tính chất quan trọng mà

Chính phủ phải trực tiếp chỉ đạo. Cơ quan thuộc Chính phủ chịu sự quản

lý nhà nước của Bộ quản lý ngành, lĩnh vực.

3.3.2.Cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương

Cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương là những cơ quan hành

chính nhà nước thay mặt chính quyền ở địa phương. Gồm

- Ủy ban nhân dân (UBND)

UBND do HĐND bầu ra, là cơ quan chấp hành của HĐND, là cơ

quan hành chính nhà nước ở địa phương có chức năng và nhiệm vụ chấp

hành Hiến pháp, luật, các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên và nghị

quyết của HĐND cùng cấp.

UBND là cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung.

Nhiệm kỳ của UBND theo nhiệm kỳ của HĐND cùng cấp.

UBND gồm có một Chủ tịch, một hay nhiều phó Chủ tịch và các

ủy viên. Chủ tịch UBND phải là đại biểu HĐND, do HĐND cùng cấp

bầu ra và được Chủ tịch UBND cấp trên trực tiếp phê chuẩn (nếu là cấp

tỉnh thì phải được Thủ tướng Chính phủ phê chuẩn).

- Các cơ quan có thẩm quyền chuyên môn ở địa phương

Các cơ quan có thẩm quyền chuyên môn ở địa phương là các sở,

phòng, ban được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc song trùng trực

thuộc, hoạt động theo chế độ thủ trưởng một người, đứng đầu giám đốc

sở, phòng, ban.

Là cơ quan giúp việc cho UBND, quản lý nhà nước trong phạm vi lãnh

thổ của mình. Người đứng đầu các cơ quan này do Chủ tịch UBND quyết

định bổ nhiệm, bãi nhiệm, miễn nhiệm.

3.3.3.Các đơn vị cơ sở trực thuộc cơ quan hành chính nhà nước

Đây không phải là cơ quan hành chính nhà nước nhưng chúng nằm

trong hệ thống của các cơ quan hành chính nhà nước. Các đơn vị cơ sở

18

trực thuộc cơ quan hành chính nhà nước tổ chức và hoạt động dưới sự

quản lý của các cơ quan hành chính nhà nước. Bao gồm hai loại:

- Các đơn vị hành chính sự nghiệp: là các trường học, bệnh viện...,

các đơn vị này có tài sản riêng, có một tập thể cán bộ, công nhân viên

chức chuyên môn, kỹ thuật, hoạt động dựa vào ngân sách nhà nước.

- Các đơn vị sản xuất kinh doanh: là các xí nghiệp, liên hiệp xí

nghiệp, công ty, tổng công ty, lâm trường..., là các đơn vị, tổ chức quản

lý kinh tế trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất cho xã hội, hoạt động theo

nguyên tắc hoạch toán kinh tế.

II. NHÀ NƯỚC TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ

1.

Tổng quan về hệ thống chính trị

1.1. Quyền lực và quyền lực chính trị

1.1.1. Khái niệm quyền lực

Quyền lực là một vấn đề được nghiên cứu từ xa xưa trong lịch sử

phát triển của loài người nhưng cho tới nay vẫn còn là một vấn đề đang

được tranh cãi. Có thể nhận thấy sự có mặt của quyền lực trong tất cả các

mối quan hệ xã hội. Theo nghĩa chung nhất, quyền lực được hiểu là khả

năng tác động, chi phối của một chủ thể đối với một đối tượng nhất định,

buộc hành vi của đối tượng này tuân thủ, phụ thuộc vào ý chí của chủ

thể. Như vậy, bản thân quyền lực xuất hiện trong mọi mối quan hệ giữa

những cá nhân hay những nhóm người khác nhau.

Nắm được quyền lực trong xã hội là nắm được khả năng chi phối

những người khác, bảo vệ và thực hiện được lợi ích. của mình trong mối

quan hệ với lợi ích của những người khác. Chính vì vậy, xung đột quyền

lực trong xã hội là một hiện tượng khách quan và phổ biến. Không phải

mọi xung đột quyền lực trong xã hội đều mang ý nghĩa tiêu cực đối với

sự phát triển.

19

1.1.2. Khái niệm quyền lực chính trị

Quyền lực chính trị là một dạng của quyền lực trong xã hội có giai

cấp. Đó là quyền lực của một giai cấp, một tập đoàn xã hội hay của nhân

dân trong điều kiện của chủ nghĩa xã hội thể hiện “khả năng của một giai

cấp thực hiện lợi ích khách quan của mình”. Các nhà kinh điển của chủ

nghĩa Mác-Lênin quan niệm rằng, “quyền lực chính trị là bạo lực có tổ

chức của giai cấp để đàn áp một giai cấp khác”.¹Như vậy, quyền lực

chính trị luôn gắn liền với quyền lực nhà nước, phản ánh mức độ giành,

giữ và sử dụng quyền lực nhà nước của những tập đoàn người trong xã

hội để bảo vệ lợi ích của mình, chi phối các tập đoàn khác. Nói cách

khác, quyền lực chính trị phản ánh mức độ thực hiện lợi ích của một giai

cấp, một nhóm ngưòi nhất định trong mối quan hệ với các giai cấp hay

nhóm người khác thông qua mức độ chi phối quyền lực nhà nước.²

Là một bộ phận của quyền lực trong xã hội có giai cấp, quyền lực

chính trị có những đặc điêm chủ yếu sau:

- Quyền lực chính trị bao giờ cũng mang tính giai cấp, phản ánh lợi

ích của giai cấp thông qua tổ chức đại diện của mình là đảng chính trị của

giai cấp thống trị.

1

-

Quyền lực chính trị tồn tại trong mối liên hệ lợi ích khi đặt nó

trong quan hệ với giai cấp khác. Tuỳ thuộc vào tương quan, so sánh lực

lượng mà các giai cấp ở vào vị thế khác nhau trong quan hệ với việc sử

dụng quyền lực chính trị.

- Quyền lực chính trị của giai cấp thống trị được thực hiện trong xã

hội thông qua phương tiện chủ yếu là nhà nước. Nhà nước là bộ máy

quyền lực đặc biệt nằm trong tay giai cấp thống trị để hiện thực hóa các

lợi ích của giai cấp này trong xã hội trong mối tương quan với các giai

¹C. Mác, Ph.Ăngghen toàn tập, T.4, tr.447 (tiếng Nga).

²Xem Xem Học viện Hành chính Quổc gia (2001): Chính trị học - Giáo trình cử nhân

hành chính.NXB. Đại học Quốc gia Hà Nội.

20