Bài giảng Triết học Mac-Lênin - Chương III: Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Chương III

CHỦ NGHĨA DUY VẬT

LỊCH SỬ

1/105

I DUNG

1. QHSX & LLSX

2. CSHT & KTTT

2/105

I. VAI TRÒ CỦA SẢN XUẤT VẬT CHẤT VÀ

QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ

HỢP VỚI TRÌNH ĐỘ PHÁT TRIỂN CỦA

LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT

3/105

1. Sản xuất vật chất và vai trò của nó

a. Sản xuất vật chất và PTSX

Sản xuất là một loại hì nh hoạt động đặc trưng

của con người và xã hội loài người, bao gồm: sản

xuất vật chất, sản xuất tinh thần và sản xuất ra

bản thâ n con người. Ba quá trì nh đó gắn bó chặt

chẽ với nhau, tá c động qua lại lẫn nhau, trong đó

sản xuất vật chất là cơ sở cho sự tồn tại và phá t

triển của xã hội. mục đích cải biến cá c đối tượng

của giới tự nhiên theo nhu cầu tồn tại, phá t triển

của con người và xã hội. Sản xuất vật chất là một

loại hoạt động có tí nh khá ch quan, tí nh xã hội,

tí nh lịch sử và tí nh sá ng tạo.

4/105

Bất cứ một quá trì nh sản xuất nào cũng được

tạo nên từ ba yếu tố cơ bản là: sức lao động, tư

liệu lao động và đối tượng lao động.

Sức lao động là toàn bộ thể lực và trí lực của

con người có khả năng được vận dụng, sử dụng

trong cá c quá trì nh sản xuất vật chất.

Đối tượng lao động chí nh là những tồn tại của

giới tự nhiên mà con người tá c động vào trong

quá trì nh lao động.

Tư liệu lao động là những phương tiện vật chất

mà con người sử dụng trong quá trì nh lao động để

tá c động vào đối tượng lao động.

5/106

a. Khái niệm phương thức sản xuất

PTSX là cách thức con người sử dụng để sản

xuất ra của của cải vật chất ở những giai đoạn

lịch sử nhất định của xã hội loài người.

6/105

Mỗi PTSX đều có hai phương diện cơ

bản là kỹ thuật và kinh tế của nó .

Phương diện kỹ thuật là chỉ quá trì nh sản

xuất được tiến hành bằng cá ch thức kỹ

thuật, cô ng nghệ nào để làm biến đổi cá c

đối tượng của quá trì nh sản xuất.

Phương diện kinh tế là chỉ quá trì nh sản

xuất được tiến hành với những cá ch thức

tổ chức kinh tế nào.

7/106

b. Vai trò của sản xuất vật chất và phương

thức sản xuất đối với sự tồn tại, phá t triển

của xã hội

Theo quan điểm duy vật lịch sử, sản

xuất vật chất giữ vai trò là nhâ n tố quyết

định sự sinh tồn, phá t triển của con người

và xã hội; là hoạt động nền tảng làm phá t

sinh, phá t triển những mối quan hệ xã hội

của con người; nó chí nh là cơ sở của sự

hì nh thành, biến đổi và phá t triển của xã

hội loài người.

8/106

2. Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ

phát triển của lực lượng sản xuất

a. Khái niệm lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất

- Lực lượng sản xuất chính là tồn bộ các nhân tố

vật chất, kỹ thuật của quá trình sản xuất, chúng

tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau

tạo ra sức sản xuất làm cải biến các đối tượng

trong quá trình sản xuất, tức tạo ra năng lực

thực tiễn làm biến đổi các đối tượng vật chất của

giới tự nhiên theo nhu cầu nhất định của con

người và xã hội.

9/105

- Quan hệ sản xuất là mối quan hệ kinh tế

giữa người với người trong quá trì nh sản xuất

(sản xuất và tá i sản xuất xã hội).

Quan hệ sản xuất bao gồm: quan hệ sở hữu

đối với tư liệu sản xuất, quan hệ trong tổ chức -

quản lý quá trì nh sản xuất và quan hệ trong

phâ n phối kết quả của quá trì nh sản xuất đó.

Những quan hệ này tồn tại trong mối quan

hệ thống nhất và chi phối, tá c động lẫn nhau

trên cơ sở quyết định của quan hệ sở hữu về tư

liệu sản xuất.

10/105

b. Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản

xuất và quan hệ sản xuất

- Mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và

quan hệ sản xuất là mối quan hệ thống nhất

biện chứng, trong đó lực lượng sản xuất

quyết định quan hệ sản xuất và quan hệ sản

xuất tá c động trở lại lực lượng sản xuất.

QHSX

LLSX

11/105

-Mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan

hệ sản xuất là mối quan hệ thống nhất có bao

hàm khả năng chuyển hó a thành cá c mặt đối

lập và phá t sinh mâ u thuẫn.

- Trong phạm vi tương đối ổn định của một hì nh

thức kinh tế xá c định, lực lượng sản xuất của xã

hội được bảo tồn, khô ng ngừng được khai thá c

- sử dụng và phá t triển trong quá trì nh sản xuất

và tá i sản xuất của xã hội. nhưng chí nh sự phá t

triển của lực lượng sản xuất lại luô n luô n tạo ra

khả năng phá vỡ sự thống nhất của nó với

những hì nh thức kinh tế hiện thực.

12/106

- Khi quan hệ sản xuất kìm hãm sự phát triển của lực

lượng sản xuất, thì theo quy luật chung, quan hệ sản

xuất sẽ được thay thế bằng quan hệ sản xuất mới phù

hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất để

thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển. Tuy nhiên, việc

giải quyết mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan

hệ sản xuất thì không giản đơn. Nó phải thông qua

nhận thức và hoạt động cải tạo xã hội của con người.

Trong xã hội có giai cấp phải thông qua đấu tranh giai

cấp, thông qua cách mạng xã hội.

13/105

Ý nghĩa phương pháp luận :

- Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát

triển lực lượng sản xuất là quy luật phổ biến, tác động

trong toàn bộ tiến trình lịch sử nhân loại. Sự thay thế,

phát triển lịch sử nhân loại từ chế độ nguyên thủy, chế

độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, chế độ tư bản

và chế độ cộng sản chủ nghĩa trong tương lai là do sự

tác động của một hệ thống các quy luật xã hội, trong

đó quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát

triển của lực lượng sản xuất là quy luật cơ bản nhất.

14/105

II. BIỆN CHỨNG GIỮA

CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ

KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG

15/105

1. Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

a. Khái niệm, kết cấu cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất

hợp thành cơ cấu kinh tế của một chế độ xã hội nhất

định.

Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể bao gồm:

- Quan hệ sản xuất thống trị,

- Quan hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ

- Quan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lai.

16/105

b. Khái niệm, kết cấu kiến trúc thượng tầng

Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan

điểm chính trị, pháp quyền triết học, đạo đức, tôn

giáo, nghệ thuật, cùng với những thiết chế tương

ứng như nhà nước, đảng phái … được hình thành

trên cơ sở hạ tầng nhất định.

Mỗi yếu tố của kiến trúc thượng tầng đều có đặc

điểm, quy luật vận động riêng, nhưng chúng liên

hệ, tác động lẫn nhau và đều hình thành trên cơ sở

hạ tầng nhất định. Song, mỗi yếu tố khác nhau có

quan hệ khác nhau với cơ sở hạ tầng.

17/105

Trong xã hội có giai cấp, kiến trúc thượng tầng có

tính giai cấp. Đó chính là cuộc đấu tranh về mặt

chính trị, tư tưởng của các giai cấp đối kháng trong

đó đặc trưng là sự thống trị về chính trị, tư tưởng

của giai cấp thống trị.

Trong kiến trúc thượng tầng của xã hội có giai

cấp, nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng. Nó

tiêu biểu cho chế độ chính trị của một xã hội nhất

định. Nhờ có nhà nước, giai cấp thống trị mới thực

hiện được sự thống trị của mình đối với xã hội.

18/105

2. Quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến

trúc thượng tầng

a. Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến

trúc thượng tầng

- Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là hai mặt của

đời sống xã hội, chúng thống nhất biện chứng với

nhau, trong đó cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc

thượng tầng.

- Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc

thượng tầng thể hiện ở chỗ: Mỗi cơ sở hạ tầng sẽ hình

thành nên một kiến trúc thượng tầng tương ứng. Tính

chất của kiến trúc thượng tầng do tính chất của cơ sở

hạ tầng quyết định.

19/105

- Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào thống trị về

kinh tế thì cũng thống trị về chính trị và đời sống tinh thần

của xã hội. Các mâu thuẫn trong kinh tế, xét đến cùng,

quyết định các mâu thuẫn trong lĩnh vực chính trị, cuộc

đấu tranh giai cấp về chính trị là biểu hiện những đối

kháng trong lĩnh vực kinh tế. Tất cả những yếu tố của kiến

trúc thượng tầng như nhà nước, pháp quyền, triết học, tôn

giáo đều trực tiếp hay gián tiếp phụ thuộc vào cơ sở hạ

tầng, do cơ sở hạ tầng quyết định.

- Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng với kiến trúc

thượng tầng còn thể hiện ở chỗ : cơ sở hạ tầng thay đổi thì

sớm hay muộn kiến trúc thượng tầng cũng biến đổi theo.

20/105